قالَ اللّهُ تَعالى :
وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
. « 1 » و نيز فرمود :
فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ
« 2 » و نيز فرمود :
كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ
« 3 » و صلى الله على النبى محمد و آله و سلم تسليما كثيرا .
بارى چون اين حديث از معدن ولايت و چشمه امّامت فيضان يافته است و از دو لب مبارك حضرت ثامن الأئمّة و الحُجَج ترشّح نموده و حقّاً هر كلمه از آن گنجينهاى است بس نفيس كه بايد روى آن ماهها تفكّر نمود و از خدا درخواست فهم و ادراك حقائق آن را كرد ، تمام آن را بيان كرديم تا موجب روشنى دلها و سرور قلبها و طراوت و تازگى چشمها گردد .
نتيجه بحث ما اين شد كه براى بشر راه اختيار و انتخاب امام مسدود است و چون فكرش به مقامات و درجات امام نمىرسد و از حدود افكار و اهواء خود تجاوز نمىكند براى او چنين حقّى نيست .
و بعضى كه گفتهاند : « 4 » همين طور كه در خبر واحد احتمال خطا موجود و ليكن در خبر متواتر احتمال خطا معدوم مىگردد و خبر متواتر مفيد يقين است ، همچنين اگر فرد واحدى بخواهد امام را انتخاب كند در انتخاب او احتمال خطا زياد است ولى هر چه تعداد انتخاب كنندگان بيشتر باشد اين احتمال رو به ضعف مىگذارد تا رفته رفته ، چنانچه اجماع اهل حلّ و عقد بر آن قائم گردد ، به كلّى معدوم ، و نتيجه آراء ، معصوم خواهد بود ؛ از بحث ما روشن شد كه اين دعوى غلط و خبر متواتر شاهد و مثالى براى ما نخواهد بود چون در خبر متواتر شرط است كه مخبرين ، اخبار از محسوسات دهند چون احتمال خطا در هر يك از اخبارات آنها به تنهائى مىرود از كثرت مخبرين بدون تواطى و تشريك مساعى يقين به صدق خبر حاصل مىشود . و امّا اگر از معقولات و آراء خبر دهند ابداً مفيد يقين نبوده و به طور كلّى خبر متواتر در اين مقولات تحقّق نمىيابد . مسئله انتخاب امام نيز چنين است ، براى مردمى كه درك
هامش
( 1 ) سوره قصص : 28 - آيه 50 .
( 2 ) سوره محمّد : 47 - آيه 8 .
( 3 ) سوره غافر : 40 - آيه 35 .
( 4 ) تفسير « الميزان » ج 4 ص 418 عند التعرض لادلة القائلين بالاختيار .