رخنه كنيد ، پس بكنيد [ ولى ] جز با [ به دست آوردن ] تسلّطى رخنه نمىكنيد . »
همانطور كه در ادبيات مىخوانيم استثناى از « نفى » ، « اثبات » است ؛ در اين آيه ، نخست نفى قدرت انسان از نفوذ در فضا مىكند وسپس با استثناى « إلّا بسلطان » اثبات مىكند كه اين كار با استفاده از قدرتها امكانپذير است . « 1 »
نعمتهاى ظاهرى وباطنى چيست ؟
نعمتهاى ظاهرى عبارتند از موجوداتى كه با قواى حسى وظاهرى درك شوند و به عبارت روشنتر به موجودات مادى ونمودهاى طبيعى ، نعمتهاى ظاهرى مىگويند ، ولى منظور ازنعمتباطنى ، همان امور معنوى است كه اساس زندگى صحيح بشر روى آن استوار است ، مانند خرد وهوش ، حتى مىتوان شرايعآسمانى و برنامههاى پيامبران را نيز جزء نعمتهاى باطنى شمرد .
از اين بيان ، معناى آيه كه مىفرمايد : « وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً » روشن گرديد ، يعنى او بشر را غرق نعمت كرده و همه نوع نعمت در اختيار او نهاده است . جهان آفرينش طورى آفريده شده كه
هامش
( 1 ) . در اين جا تعبير « نفوذ » بسيار جالب است ، هم از تعبير « تسخير فضا » واقعبينانهتر است وهم حكايت از وجود موانع مختلف برسر اين راه مىكند ، زيرا تعبير به نفوذ معمولًا آنجامطرح است كه موانعى در كار باشد و اين موانع به گونهاى باشد كه تنها با قدرت و قوت از راه برداشته شود .