عينيت عمل و جزا
طبيعى است كه وقتى نوشيدن جرعهاى زهر علت مرگ انسانى مىشود ، جاى اين اشكال نيست كه علت با معلول تناسب ندارد و كسى نخواهد گفت يك لحظه اشتباه و نوشيدن اندكى زهر چرا با نتيجه عمل ، كه مرگ است ، تناسب ندارد . مثل « عمل » و « جزا » ى آن مثل نوشيدن زهر و « مرگ » است . البته ، بحث تجسم اعمال از علت و معلول بالاتر است زيرا ، بحث از « عينيت » است . يعنى ، « عمل » و « جزا » عين يكديگرند .
. . . وان كان خيرا فخيرا وان كان شرا فشرا . « 1 »
پس ، هر چه در عالم آخرت مهياست ، بهوسيله خود انسان از پيش فرستاده شده است .
عمل و جزا نظير وجود ذهنى و وجود خارجى است . يعنى ، اين دنيا همچون وجود ذهنى است و جهان آخرت نظير وجود خارجى است . اين دو وجود يك حقيقت واحدى هستند و تفاوتشان در اين است كه وجود ذهنى مقدارى ضعيفتر از وجود خارجى است .
با اين بيان معلوم شد كه اصل اشكال وارد نيست .
هامش
( 1 ) . علم اليقين ، فيض كاشانى ( ره ) ، صفحه 884 ، جلد 2 .