تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 196

بلرزاند ، و آنها را برانگيزد - كه اگر اراده‌اى به خرج دهند - به رسالت راستين و عقايد درست آن تسليم شوند و گردن سپارند . خداى تعالى مىگويد : « فَاسْتَفْتِهِمْ - پس ، از كافران بپرس ، » اى پيامبر ! از آنها بپرس « استفتا » همان پرسيدن و آگاهى خواستن از رأى و نظر كسى است . « أَ هُمْ - آيا آنها . » يعنى كافران و مشركان . « أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ - آفريدنشان دشوارتر است يا ديگر آفريدگان كه ما آفريده‌ايم ؟ ما آنها را از گلى چسبنده آفريده‌ايم . » در تفسير اين آيه سه وجه آمده است . نخست : مراد از پرسش همان فرشتگان‌اند ، و انسان پاسخى جز اعتراف به برترى ذاتى آنها از لحاظ نيرو ندارد ، پس فرشتگان حتى از جن قويترند ، جنّى كه انسان به سبب ضعف خود آن را خدايى پنداشته و انگاشته است ، پس فرشته از لحاظ قياس به ادّعاى الوهيّت و سرپيچى از فرمان خدا ، از ديگران سزاوارتر است ، ولى ما مىبينيم كه به خدا سرسپرده و تسليم فرمان اوست ، پس اين خار خار و جاه‌طلبى به جانب ربوبيّت ( و خود خدا انگارى ) يا تكبّر و خويشتن بزرگى در بعضى از ابناء بشر چيست ؟ در حالى كه در آفرينش ضعيفانى بيش نيستند زيرا عنصرشان از گلى است چسبنده . دوم : مقصود از آفرينش سخت همان جنّ است ، و در حالى كه جنّ از مقاومت در برابر خدا و عذاب او عاجز و ناتوان است ، چرا برخى از مردم آنها را شريك خدا مىانگارند ؟ و اين پندار و باور مستوجب عذابى دردناك است / 203 كه بدنهاى ضعيف گلين اينان تحمّل آن را ندارد . سوّم : اين آيه به ديگر آفريدگان خدا در عالم هستى اشاره مىكند ، همچون