برخى از آنها بين هر دو نوع پدر ( نسبى و رضاعى ) مشترك و بعضى مختص يكى از آن دو است . برخى از احكام نيز بر پدر و جدّ پدرى و برخى بر خصوص يكى از آن دو مترتّب است ( - - ) جد ) .
از سوى ديگر پارهاى احكام اختصاص به پدر مسلمان دارد و پارهاى ديگر مطلق است . چنانكه بخشى از احكام ، هم پدر را دربر مىگيرد و هم مادر را ، ولى بخشى ديگر از جهت عروض برخى عناوين همچون ولىّ و معيل تنها به پدر تعلّق مىگيرد . در ذيل به مهمترين احكام مترتّب بر عنوان پدر اشاره مىشود .
ولايت پدر : ولايت ( - - ) ولايت ) بر فرزند براى پدر نسبى و جدّ پدرى در مواردى ثابت است . برخى از اين موارد عبارت است از :
1 . ازدواج : پدر و جدّ پدرى بر فرزند نابالغ و نيز فرزند بالغ ديوانه در امر ازدواج ولايت دارند ( - - ) ازدواج ) . در ثبوت اين ولايت نسبت به فرزندى كه بعد از بلوغ ديوانه شده « 2 » و نيز بر دوشيزهء عاقل بالغ در امر ازدواج اختلاف است « 3 » ( - - ) باكره ) . پدر بر دختر بيوهء خود ولايت ندارد ( - - ) بيوه ) .
2 . طلاق : بنابر قول مشهور ، ولىّ مجنون مىتواند زن او را در صورتى كه بعد از بلوغ گرفتار جنون دائمى ( اطباقى ) شده باشد ( - - ) ديوانگى ) طلاق دهد ؛ « 4 » ليكن ولىّ كودك بر طلاق زن او ولايت ندارد . « 5 »
3 . مال : پدر و جدّ پدرى بر مال فرزند نابالغ و نيز ديوانه ولايت دارند . « 6 » و با رعايت مصلحت يا عدم مفسده - بنابر اختلاف - براى فرزند مىتوانند - با مثل خريد و فروش ، اجاره دادن ، مضاربه ( - - ) مضاربه ) يا رهن ( - - ) رهن ) - در آن تصرّف كنند . « 7 » چنانكه مىتوانند از جانب وى اخذ به شفعه ( - - ) شفعه ) نمايند « 8 » و نيز قبض آنان ( - - ) قبض ) در مثل هبه « 9 » ( - - ) هبه ) و وقف « 10 » ( - - ) وقف ) به منزلهء قبض كودك است .
4 . دعاوى : ولىّ مىتواند از جانب مولّى عليه نزد قاضى اقامهء دعوا نمايد « 11 » ( - - ) دعوا ) .
5 . اجراى حد و تعزير : كسى كه فرزند نابالغ ديگرى را قذف ( - - ) قذف ) كرده و به عنوان مثال نسبت زنا به او داده است ، استحقاق كيفر تعزير ( - - ) تعزير ) دارد . پدر وى در چنين موردى بر استيفاى مجازات تعزير
هامش
( 2 ) . 172 - 187
( 3 ) . 174 - 183 ، 186 ؛ مستمسك العروة 14 / 439 - 443
( 4 ) . جواهر الكلام 32 / 6 - 9
( 5 ) . 5
( 6 ) . 26 / 101
( 7 ) . 22 / 272 ، 322 و 25 / 159 - 160
( 8 ) . 37 / 290
( 9 ) . 28 / 174 - 175
( 10 ) . 64
( 11 ) . كشف اللثام 10 / 86