حدوث علم تفصيلى ، انحلال علم اجمالى ناميده مىشود . اين نوع ، انحلال حقيقى است ، امّا اگر دليلى معتبر بر تعيين آنچه اجمالا معلوم است اقامه شود ، بدون اين كه علم تفصيلى پديد آيد - مانند اين كه راوى عادل از وجوب نماز ظهر در روز جمعه خبر دهد نه نماز جمعه - عمل بر اساس آن دليل و مترتّب كردن حكم واقعى بر آن و ترك احتياط در طرف مقابل را چون در حكم انحلال حقيقى است ، انحلال حكمى گويند « 1 » ( - - ) علم اجمالى ) ( - - ) علم تفصيلى ) .
2 . عقود و ايقاعات : انحلال عقد ( - - ) عقد ) يا ايقاع ( - - ) ايقاع ) در دو معناى برهمخوردن عقد يا ايقاع ، و تحليل عقد يا ايقاع به عقود يا ايقاعات متعدّد از جنس خود به كار مىرود ( - - ) قاعدهء انحلال عقود ) .
بر هم خوردن عقد : عقد پس از انعقاد ، به سببى اختيارى مانند فسخ ( - - ) فسخ ) و اقاله ( - - ) اقاله ) يا غير اختيارى مانند مرگ موكّل در وكالت و يا بدهكار در موارد كفالت ( - - ) كفالت ) كه انحلال قهرى عقد وكالت ( - - ) وكالت ) و كفالت را در پى دارد ، زايل مىشود . « 2 »
بر هم خوردن ايقاع : ايقاع نيز به اسبابى از بين مىرود همچون انحلال ايلاء ( - - ) ايلاء ) به سبب گذشت مدّت آن و يا كفّاره دادن « 3 » و نيز انحلال قسم ، نذر و عهد به سبب ناتوان شدن از انجام متعلّق آن ، مانند اين كه شخصى حج امسال را نذر كند ، امّا موسم حج ، از انجام آن ناتوان شود .
3 . حكم تكليفى : انحلال حكم تكليفى به دو گونه است :
يك . انحلال نسبت به اجزا : اگر موضوع حكم تكليفىاى كه با يك انشاء از مولا صادر شده است ، مركّب و داراى اجزا باشد ، حكم واحد شامل همهء اجزاى مركّب مىشود و به هر جزئى ، سهمى از آن تعلّق پيدا مىكند - كه به آن سهم و حصّه « امر نفسى ضمنى » گفته مىشود - مانند وجوب متعلّق به نماز كه بر اجزاى آن پخش و هر جزئى ، مأمور به امر ضمنى مىشود . از اين رو ، در دوران امر بين اقل و اكثر ( - - ) اقل و اكثر ) ، برائت ( - - ) اصل برائت )
هامش
( 1 ) دروس فى علم الاصول 3 / 81 - 84 .
( 2 ) منهاج الصالحين ( خويى ) 2 / 191 .
( 3 ) جواهر الكلام 33 / 309 و 311 .