روشن است كه هر يك از گفتههاى مذكور ، از يك يا دو خطّ فراتر نمىرود ، امّا چنان كه پيداست ، پاسخ گويى به آنها ، مباحثات فراوانى را مىطلبد و چه بسا به يك كتاب مستقل نياز داشته باشد .
و از اين روست كه تأليفات اماميّه در پاسخ گويى و نقض شبهات مخالفان ، فراوان شده است و علماى شيعه غالباً در مقام دفاع از مبانى مذهب جعفرى و اصول دين هستند و چه بسا هيچ كتابى را نيابيم كه نوشتن آن به منظور حمله به مخالفان صورت گرفته باشد .
جاحظ و سيد بن طاووس
جاحظ ، متوفّاى سال 255 هجرى كتاب عثمانيه را در حمله به شيعه تأليف كرد و آن را از دروغ ، انكار ضروريّات و ردّ بديهيات پر كرد تا جايى كه كوشيد شجاعت امير مؤمنان على عليه السلام را نيز انكار كند . « 1 » مسعودى در اين باره مىگويد : هدف جاحظ از نگارش اين كتاب ميراندن حق و مخالفت با اهل حق بود ، اما خداوند نور خود را كامل مىكند ، هر چند كفرورزان را خوش نيايد . « 2 » اما خود جاحظ بعدها به نقض كتاب خود پرداخت و نخستين
هامش
( 1 ) . رك : العثمانيه : 45 - 50 .
( 2 ) . مروج الذهب : 3 / 237 .