كسى بود كه در مقام پاسخ گويى به كتاب عثمانيه برآمد . « 1 » پس از او گروهى از علماى اماميّه و ديگران در پاسخ به كتاب عثمانيّه ، به نگارش پژوهشهايى پرداختند كه به « نقض عثمانيه » شهرت يافت . از اين علما مىتوان ابوجعفر اسكافى معتزلى ، متوفّاى سال 240 ، مسعودى نگارنده مروج الذّهب ، متوفّاى سال 346 و سيد جمال الدين ابن طاووس حلّى ، متوفّاى سال 673 در كتاب چاپ شدهء بناء المقالة الفاطميه را نام برد .
قاضى عبدالجبّار و سيد مرتضى
قاضى عبدالجبّار بن احمد معتزلى ، متوفاى سال 415 هجرى نيز كتاب المغنى را به رشتهء تحرير درآورد و طى آن به ردّ و نقد عقايد اماميّه به ويژه در بخش امامت پرداخت .
در مقدمهء كتاب الشافى آمده است :
قاضى عبدالجبّار در كتاب المغنى جمع آورى شبهات را به اوج رساند و استدلالهاى مستحكم مورد استناد شيوخ خود را نقل كرد ؛ وى به اجتهاد خود ، مقدارى بر استدلالهاى مذكور افزود و به ابتكار
هامش
( 1 ) . الفهرست ، ابن نديم : 294 .