اعتقادات انسان است . دوم ، بخش قلب و روح كه جايگاه احساسات و عواطف انسان است .
و سوم ، بخش اندام و اعضاى بدن انسان .
اسلام براى اينكه انسان را با اخلاق الهى تربيت كند و او را به طور خالص در محضر خداوند قرار دهد ، براى هر سه بخشِ وجود انسان ، برنامهريزى نموده است . در برنامهء تربيتى اسلام ، رسالت مغز انسان ، شناخت باورها و اصول اعتقادىِ دين است .
مهمترين اصول اعتقادىِ مورد نظر اسلام ، خداشناسى ، پيامبر شناسى ، امام شناسى ، انسانشناسى ، جهانشناسى و شناخت روابط اين موضوعات با يكديگر مىباشد .
برنامهء اسلام براى بخش روح و قلب و دل انسان ، آراسته شدن به اخلاق اسلامى و ايمان و تقوا و فضايل اخلاقىِ مختلف مانند حكمت ، عدالت ، شجاعت و عفت است . اساس كمالات معنوى و روحانى انسان ، بر مسائل اخلاقى و آراسته شدن به اخلاق اسلامى استوار شده است .
برنامهء اسلام براى اندام و اعضاى بدن انسان ، انجام دادن كارهاى واجب و مستحب و مباح و پرهيز از كارهاى حرام و مكروه است .
بنا بر اين در برنامهء تربيتى اسلام ، تمام وجود انسان - روح ، مغز و همهء اعضاى بدن او از سر تا قدم - در اختيار خدا است .
من اين بخشِ شناخت انسان و برنامهء تربيتى را به عنوان مقدمهء بحث از اهميّت اخلاق اسلامى ، خدمت شما عرض كردم . پس تأكيد من در مبحث انسانشناسى ، بر قلب و روح كه جايگاه مسائل اخلاقى است ، مىباشد .
از نظر اسلام ، اخلاق و مسائل اخلاقى داراى اهميّتِ بسيار زيادى است و اسلام تأكيد فراوانى بر مسائل اخلاقى كرده است كه من چند نمونه از آن را برايتان عرض مىكنم .
هنگامى كه خداوند در قرآن مىخواهد پيامبر خود را ستايش كند ، بدون ترديد ، مهمترين و چشمگيرترين ويژگىِ پيامبرش را ذكر مىكند . خداوند در مقام ستايشِ پيامبرش ، مىتوانست به او بگويد : تو داراى علمِ بسيار سرشارى هستى ، يا اينكه بگويد : فضل تو بسيار زياد است . يا اينكه بگويد : تو داراى فضل زياد يا عصمت در عمل هستى .
اما مهمترين ويژگى پيامبر صلى الله عليه و آله از ديدگاه خداوند ، علم فراوان ، فضل زياد يا عصمت در عمل نبود ؛ بلكه مهمترين صفت پيامبر صلى الله عليه و آله در نزد خداوند ، اخلاق اسلامى پيامبر صلى الله عليه و آله بود ؛ زيرا به او فرمود :
« وَ انَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ » « 1 »
[ و تو راست خُلقى عظيم . ]
از اين امر فهميده مىشود كه اهميت اخلاق از اهميت علم و ساير فضيلتها بيشتر است .
پيامبر صلى الله عليه و آله نيز هنگامى كه مىخواهد هدف از بعثت خود را بيان كند ، مىفرمايد :
« انَّما بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكارِمَ الْأَخْلاقِ »
[ من تنها براى اينكه اخلاقِ نيكو را به كمال برسانم برانگيخته شدهام . ]
همچنين وقتى خداوند مىخواهد نكتهء بسيار مهمى را به پيامبر صلى الله عليه و آله يادآورى كند ، به ايشان مىفرمايد :
« فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظّاً غَليظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ . . . » « 2 »
[ به سببِ رحمتِ خدا است كه تو با آنها اينچنين خوشخوى و مهربان هستى .
اگر تندخو و سختدل بودى ، از گِردِ تو پراكنده مىشدند . . . ]
يكى از جلوههاى اهميتِ اخلاق اسلامى ، نماز جمعه است . در نماز جمعه ، به جاى دو ركعت نماز ، خطبهء واجب است . يكى از
هامش
( 1 ) - سورهء قلم ( 68 ) ، آيهء 4 .
( 2 ) - سورهء آل عمران ( 3 ) ، آيهء 159 .