رحيم يعنى چه و رحمن به چه معنى است و مفهوم عليم و عالم چيست ؟
با داشتن يك كتاب منتهى الارب في لغة العرب مثلا مىتواند مفاهيم يك دورهء كامل كلمات مفردهء لغات عرب را بياموزد و به معناى رحيم و عطوف آگاهى بيابد ، و از ادراك مفاهيم آنها لذت ببرد ، اما در وقت عمل و هنگام حادثه ، مثل پلنگ درنده بر ابناء نوعش حمله مىكند ، و مىخواهد شكمها به درد و آدمها بكشد ، چنين شخص در حقيقت ، حيوان مفترس است ، همان پلنگ است نه آدم ، و به فرمودهء امير المؤمنين عليه السلام : « فالصورة صورة انسان ، و القلب قلب حيوان » « 6 » .
اين چنين كس در ظاهر به صورت انسان است ، و به حسب اين نشأه آن را انسان مىبينيم ، و مطابق تعريف ، كمال اول نفس ، او را انسان مىناميم ، و لكن به آن معنى دقيق ، كه از شرع انور ما بما رسيده است ، و قاطبه اهل عرفان و حكيمان متأله ، از جمله صدر المتألهين در حكمت متعاليهء اسفارش ، در پيرامون آن تحقيق فرمودهاند ، كه انسان در اين نشأه نوع و در تحت آن افراد است ، و در آن نشأه جنس و در تحت آن انواع مختلف قرار دارد ، به صورت همان حيوان مفترس محشور مىگردد .
اى دريده پوستين يوسفان * گرگ برخيزى از آن خواب گران
گشته گرگان آن همه خوهاى تو * مىدرانند از غضب اعضاى تو
حضرت امام صادق عليه السلام ، در بيان حشر چنين انسانهائى به صورتهاى گوناگون فرمود : اين همه حيوانات مختلف صورت و مثال اعمال و اخلاق انساناند . اين صورت عمل ، خارج از صقع ذات انسان نيست ، بلكه :
كان قندم نيستان شكرم * هم ز من مىرويد و هم مىخورم
هامش
( 6 ) . نهجالبلاغه ، خطبه 85 .