تعين حالات و استعدادات ممكنات است و تابع آن در هيئت تطابق ، پس ممكن برطبق علم اجمالى خداى به او تحقق وجودى مى يابد و بر طبق اقتضائات آن علم اجمالى مفصل مىشود و استعدادات او علت تعين علم تفصيلى خداى تعالى است به او ، يعنى بر طبق علم اجمالى خدا زيد خلق شد و او بلند است و علم خدا به بلندى او تعلق مى گيرد ، پس علم خدا تابع بلندى زيد است در وجود ، و بلندى زيد در وجود به اقتضاء زيديت است كه زيد بلند است در وجود و خداى تعالى زيد را وجود داده ، بر هر چه علم ازلى حق تعالى از حالات و اقتضائات ممكن بعد از ايجادش تعلق گيرد ، همان را به روى نويسند و بيان مى فرمايند كه اين ممكن چنين و چنان خواهد شد .
اگر گويند كه از اين سخن لازم آيد ، علم حق تعالى متعلق به معدوم و به مقتضايش گرفته باشد و تعلق علم به معدوم محال است ؟
جواب گوييم كه لازم نيست كه هر چه نزد عقل محال باشد ، نزد خدا محال باشد و حق تعالى در كلام مجيدش ، بيان تعلق علم او به معدوم و محال و مقتضيات آنها اگر بوجود آمدندى ، فرموده :
قوله تعالى :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
« 1 »
إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ
« 2 »
فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ
. « 3 »
أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ
. « 4 »
هامش
( 1 ) سوره الانبياء ، آيه 23 .
( 2 ) سوره المؤمنون ، آيه 92 .
( 3 ) سوره السجده ، آيه 13 .
( 4 ) سوره الاعراف ، آيه 54 .