اين اطبّاى سهگانه اصول و اركانند . حال اگر كسى چون ابن خلدون در مقدمه تاريخش بگويد جامعه را چند بازرگان معتبر نيز بايد تا پيكر اجتماع به فقر اقتصادى دچار نگردد گزاف نگفته است . و يا ديگران بيفزايند كه حرف و صنايع بسيارى نيز از قبيل خط و كتابت و فلاحت و نجارت و حياكت و خياطت و نظائر آنها براى حفظ پيكر مدينه فاضله و اجتماع انسانى ضرورى است درست گفتهاند .
انسان موجود ممتدّى به امتداد نظام هستى است . مرتبت مادى آن به نام بدن مبدأ تكوّن او در تحت تدبير متفرد به جبروتست
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ
« 1 » و به هر اندازه اركان مزاج بايستهتر ، و اعتدال مزاج شايستهتر و اندام آدمى موزون و آراستهتر و تندرستى آن دلخواستهتر بود قابلى قويتر و شريفتر براى به فعليت رسيدن كمال انسانى وى بود ، چه اينكه بدن انسان و جميع قوا از طبع تا عقل وى وسائل پيشرفت و تور شكار اويند و انسان با حفظ وصف عنوانى انسان شكار او علوم و معارف و درك حقائق است ، نگاهداشت حد اين آلت شكار و وسيله نيل به كمال به نعمت بود دانش پزشكى و وجود دانشمند پزشك است .
در سياق اين كريمه قرآن توجه بفرمائيد :
وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
« 2 » كه نفرموده است چيزى را نمىدانستيد و شما را دانا گردانيده است بلكه فرموده است چيزى را نمىدانستيد و شما را سمع و بصر و افئده - يعنى آلات كسب علوم و ارتقاء - عطا فرموده است .
و نيز در اين دو آيت قرآن كه حق تعالى درباره پيامبرانش يحيى و عيسى عليهما السّلام
هامش
( 1 ) . آل عمران / 7 .
( 2 ) . نحل / 79 .