درس 95 : تحصيل خطوط نصف النهار و اعتدال و سمت قبله با شاخص صفيحى
از درس 73 تا اين درس را در تعريف دائره هنديه و ترسيم آن و طريق تحصيل خط نصف النهار و خط اعتدال و خط سمت قبله از آن گذرانده ايم ، و بدانها به خوبى آشنا شده ايم . اين درس نيز در به كار بردن شاخص بر خط نصف النهار به گونه اى ديگر ، و تعيين ظهر حقيقى از آن و مطالبى ديگر است كه تحرير مى گردد :
شاخصى را كه در دروس ياد شده نام برده ايم و در پيرامون ظل آن سخن گفته ايم ، شاخص مخروطى بود به بيانى كه گفته آمد ، اكنون سخن ما در شكل شاخص و نصب آن به صورت ديگر است :
پس بدان كه هرگاه خط زوال را كه آن را خط نصف النهار نيز گويند ، در هر افقى به يكى از طرق تحصيل آن خواه به طريق دائره هنديه ، و خواه به طرق ديگر تحصيل كرده ايم ، چون شاخصى پهن مثلا صفحه فلزى ، يا تخته چوبى صاف و هموار ، بر روى آن خط اعنى بر طول و امتداد آن درست به استقامت نصب كنيم ، هر آينه آن صفحه و تخته در سطح دائره نصف النهار خواهد بود كه به حمد الله تعالى شأنه به بيان آن آگاهيد . پوشيده نيست كه ظل آن صفحه مثلا از وقت طلوع شمس تا هنگام رسيدنش به اين دائره أعنى دائره نصف النهار به جانب مغرب بود ، و وقتى كه مركز جرم شمس به اين دائره رسيد نه صفحه جانب غربى آن تخته فلز را ظل بود ، و نه صفحه جانب شرقى آن را ، بلكه خط ظل آن بر نفس خط زوال أعنى بر خط نصف النهار منطبق است يعنى ظل شاخص كه همان تخته فلز است بر