و رجعت يعنى متحير بودن خمسه متحيره است ، و لكن قمر با اين كه تدوير دارد در عداد متحيره نيست ، و او را استقامت و اقامت و رجعت نيست بدليلى كه گفته آيد .
اما بيان استقامت و اقامت و رجعت هر يك از كواكب خمسه متحيره :
در آغاز همين درس دانسته ايم كه حركات تداوير متحيره بتوالى است يعنى حركت اعلاى تدوير هر يك بتوالى است ، و در درس شصت نيز دانسته ايم كه حركات حوامل مطلقا بتوالى است ، و نيز در ابتداى اين درس ( 61 ) مقدار حركت هر يك از حوامل و تداوير گفته آمد ، با در نظر گرفتن امور مذكور دانسته مىشود كه هر گاه كوكب در اعلاى تدوير بود چون به مجموع حركت حامل و تدوير در حركت است حركت او بتوالى سريع نمايد ، و هر گاه به اسفل تدوير انتقال يابد چون حركت كوكب بخلاف توالى ، و حركت حامل به توالى است ، لاجرم كوكب به مقدار فضل حركت حامل به توالى بر حركت تدوير بخلاف توالى حركت كند و حركت كوكب بطيى ء نمايد . و هر گاه اين دو حركت باهم تكافؤ نمايند يعنى مقاومت نمايند و برابر باشند كوكب ايستاده به نظر آيد و آن را مقيم گويند ، و چون از اقامت بدر آيد راجع بود يا بتوالى و يا بخلاف توالى به تفصيلى كه از قوشچى در فارسى هيئت ، و از بيرونى در تفهيم مى شنويد ، و عبارت بيرونى را بعنوان مزيد استبصار و آشنائى بيشتر بسبك گفتار او نقل مى كنيم . قوشچى گويد :
« و از آنچه عارض مىشود كواكب متحيره را در طول رجعت و استقامت و اقامت است ، و بيانش آنست كه چون كوكب در نصف اعلاى تدوير باشد حركت او بتوالى سريع مى نمايد چه كوكب در اينحال بمجموع هر دو حركت حامل و تدوير حركت كند ، و چون باسفل تدوير انتقال كند و پيشتر ياد كرده ايم كه حركت اسفل تداوير متحيره بخلاف توالى است پس حركت كوكب بتوالى بطؤ پيدا كند به جهت آن كه در اينحال كوكب به مقدار فضل حركت حامل بتوالى بر حركت تدوير بخلاف توالى حركت كند ، و هر چند كوكب بحضيض نزديكتر شود حركت تدوير بخلاف توالى سريعتر شود و فضل مذكور كمتر شود و كوكب بطيى ءتر نمايد ، اما
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 346
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٤٦