كروى مشكل روى مى آورد . مگر اين كه اين بعض پس از تحصيل عروض بلاد از خط استواء به حسب واقع ، دوباره آنها را به نسبت با مكه مكرمه به سنجد و عرض آنها را به قياس با مكه بدست آورد كه طائلى جز زحمت در عمل و اتلاف فرصت و حيرت محاسب در آن متصور نيست . و با اين كه اين بعض بر حسب كروى بودن ارض ، دائره عظيمه اى را از مكه بگذراند و آن را مانند خط استواء مبدء عرض فرض كند ، و هر افقى را كه در جهت كوكب قطبى جدى است نسبت به اين عظيمه شمالى بداند ، و هر افقى كه به سمت قطب مقابل آنست جنوبى . و بايد نظرش همين وجه دوم بوده باشد و لكن مخالفتى با اصلى حكيم و اساسى قويم است كه نه در آن تسهيل عمل متصور است و نه فائده ديگر . لذا اين نظر فقط واقعه تاريخى و نقل حكايت دفترى است و هيچكس بدان كار نبسته است .
در درس 42 درباره دژ گنگ و دژ لنگ اشارتى رفت . در ماللهند راجع به دژ لنگ حكايتى دارد و صورت حصن ملتوى يعنى دژ پيچ در پيچ را ترسيم كرده است كه رجوع بدان خالى از لطف نيست . و در قانون گويد « : و مما على خط الاستواء بلا عرض جزيرة لنك المعروفة فى الكتب بقبة الارض طولهاق جه ن قه ، و عرضها . جه . فه » ( ص 547 ج 2 ) يعنى لنگ بر نفس خط استواء است كه عرض آن صفر درجه و صفر دقيقه است .
تبصره : عنايت به معنى دحول الارض كه در جوامع روائى به مفاد كريمه
وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها
( النازعات 31 ) آمده است ، در اين مقام بسيار شايسته است . دحو : گستردن است . جوهرى در صحاح گويد : دحوت الشى ء بسطته ، قال تعالى : والارض بعد ذلك دحاها أى بسطها . يعنى گسترد زمين را . و طريحى در مجمع البحرين گويد : الدحو فى كلام اهل اللغة و التفسير البسط والتمهيد للسكنى . قوله تعالى والارض بعد ذلك دحاها اى بسطها من دحوت الشى دحوا بسطته . و فى الحديث يوم دحو الارض اى بسطها من تحت الكعبة و هو اليوم الخامس و العشرون من ذى القعدة . در صوم حدائق در اقسام صومهاى مستحب آمده است كه :
و منها صوم يوم دحول الارض و هو اليوم الخامس والعشرون من ذى القعده . و يدل عليه ما