از اين وجود حق ، باطل است . و گفتار فارابى بعد از آن كه گفت والاول تعالى حق من جهه المخبر عنه ، حق من جهه الوجود نص در اين معنى است .
و لكن سيد فاضل نحرير امير اسماعيل شنب غازانى وجه دوم را اينچنين نقل كرده است ويقال حق للوجود الحاصل بالفعل ، يعنى عبارت فارابى مطابق نسخه او چنين است : ( هو الحق فكيف لا ويقال حق للقول المطابق للمخبر عنه اذا طابق القول ، وي قال حق للوجود الحاصل بالفعل ، ويقال حق للموجود الذى لا سبيل للبطلان اليه ، الخ ) .
آنگاه بالفعل را به اصطلاح منطقى كه مطلقه عامه است دانسته است كه آن را به وقتى از اوقات شرح كرده است به اين عبارت : اى فى وقت من الاوقات سواء تحقق حصوله كقولنا الجنه حق والنار حق ، او سيتحقق كقولنا القيامه حق والحساب حق . ولى در صورت صحت اين نسخه سزاوار است كه بالفعل در اين مقام تفسير شود بأنه فى مقابل ما يكون الوجود فيه بالقوه چنان كه بعضى از اساتيد فن در تعليقاتش بر حكمت منظومه افاده فرموده است و اين تعليقات نسخه اى خطى است در نزد ما محفوظ است ، خلاصه اينكه بالفعل مقابل آنى باشد كه وجود در او بالقوه است كه اين وجود الان حق است و تحقق يافته است و به ثبوت رسيده است و آنى كه هنوز تحقق نيافته است بالفعل باطل است و چون از قوه به فعليت رسيد حق مىشود .
و ديگر اينكه فاضل مذكور معانى حق را در عبارت فارابى سه
انه الحق (فارسى) — صفحة 28
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٨