الوجود الصمدى الحق هو الحق سبحانه ] ( ، لذا بعضى از ائمه تحقيق در بيان موضوع مذكور گويد ( [ : موضوعه الخصيص به وجود الحق سبحانه ] ( ، و ديگرى گويد ( [ : موضوعه هو الحق تعالى ] ( ، و ديگرى گويد ( [ : العلوم الالهيه ما يكون موضوعه الحق وصفاته كعلم الاسماء والصفات وعلم احكامها ولوازمها وكيفيه ظهوراتها فى مظاهرها وعلم الاعيان الثابه والاعيان الخارجيه من حيث انها مظاهر الحق ] ( .
اولى بيان صدرالدين قونوى در مفتاح است ، و دومى قول محمد بن حمزه شهير به ابن فنارى در مصباح است ، و سومى كلام قيصرى در فص هودى فصوص الحكم است و همگى يك حكم محكم است .
از بيان مذكور ، معلوم است كه فرق ميان موضوع علم الهى به مشرب اهل تحقيق ، و ميان موضوع علم الهى مسمى به ما بعد طبيعت بر مبناى اهل نظر ، بدون هيچ فرق چون فرق ميان مطلق و مقيد است .
تبصره : در موضوع بحث اهل نظر سخن از علت و معلول پيش مى آيد كه موجودى علت و موجودى معلول آنست و اولى بر دومى سبق بالعليه دارد ، قوى تر از اين نحو تقدم بالعليه ، تقدم و تأخر بالحقيقه والمجاز است كه در آن مطلق ثبوت و كون ملحوظ است خواه ثبوت بالحقيقه باشد و خواه بالعرض والمجاز ، هر چند باز در آن عليت و معلوليت ملحوظ است . و به مراتب اشد و اقوى از اين سبق ولحوق به حقيقت و مجاز ، سبق بالحق است كه تقدم و تأخر به سمت عليت و معلوليت در آن راه ندارد ، بلكه ملاك تقدم در اين قسم شأن
انه الحق (فارسى) — صفحة 15
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٥