يكى از مواردى كه شيعه و فرقهء عامّه در آن اختلاف دارند بحث « بداء » مىباشد . بسيارى از دانشمندان در اين مسأله به تحقيق پرداختهاند ؛ و به ندرت كسى را مىتوان سراغ كرد كه در اين عويصه مطلب قابل توجهى بيان كرده باشد .
برخى از ارباب تحقيق ، از منغمران در علوم نقليه ، مطالب حيرتآور در اين باب ذكر كردهاند كه مطلقاً به عويصهء « بداء » ارتباط ندارد . بعضى از ارباب فضل بداء را به معناى « ابداء » حمل يا تأويل نمودهاند ، كه از اسخف اقوال است ؛ و اين معنى قابل تشاجر و مناقشه نيست ، و بداء يكى از مباحث مورد اختلاف ريشهدار بين خاصّه و عامّه مىباشد .
آنچه كه از غيب حق و مقام اطلاق بر مظاهر امكانيه ظاهر گردد ، مصداق واقعىِ ظهور بعد از خفاست ؛ و كسى را نرسد كه اين حقيقت را انكار نمايد . يكى از اقوال ضعيف و سست در اين مسأله مختار علم الهدى ، سيّد مرتضى ، استاد شيخ طوسى ، است - رضياللَّه عنهما - در كتاب العُدّة مذكور است :
يمكن حمل ذلك على حقيقته بأن يقال : بدا للَّه ، بمعنى أنّه ظهر ما لم يكن ظاهراً له من الأمر و النهى . لأنّ قبل وجود الأمر و النهي لا يكونان ظاهرين مُدرَكين ؛ إنّما أنّه يأمر أو ينهى في المستقبل . و أمّا كونه آمراً وناهياً ، فلا يصحّ أن يعلمه إلا إذا وُجد الأمر و النهي « 1 » .
هامش
( 1 ) - اين نحو برداشت از علم حق غير از آن است كه از ابن عربى در بيان علم حاصل از اسم « الخبير » در مباحث گذشته بيان كرديم . مطالب مذكور پيرامون آياتى مانند« وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ »و مباركهء« لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَ رِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ »از حيطهء درك متضلّعان در حكمت متعاليه خارج است ، تا چه رسد به متصديان علوم فرعيه .