شك ، در آغاز به شدت از فلاسفه درمورد اعتباريت وجود و اصالت ماهيات دفاع و حمايت مىكردم ، تا اينكه پروردگارم مرا هدايت فرمود و مطلب بهطور روشن بر من كشف شد كه امر برعكس آن است كه فكر مىكردم و آن اينكه ، تنها وجودها ، در عين و خارج ، حقايق اصيل و واقعىاند و اينكه ، ماهيات كه از آن در عرف طايفهاى از اهل كشف و يقين ( صوفيه ) به اعيان ثابته تعبير شده است ، هرگز هيچ بوى عطرى از وجود به مشامشان نرسيده است » .
تنها بعضى از متكلمان مثل ابو الحسن اشعرى درمورد خداوند قائل به اصالت ماهيتاند و وجود را به تعمل عقلى و ذهنى از ماهيات انتزاع مىكنند . « 1 »
چهار فرض مختلف درمورد اصالت و اعتباريت وجود و ماهيت
اگر كسى هيچيك از وجود و ماهيت را اصيل نداند ، سوفسطايى است و اگر هردو را اصيل دانست ، لازمهاش اين است كه هرچيزى دو چيز باشد « 2 » ؛ به اين معنا كه مثل انسان ، دو واقعيت بايد داشت و بر همين اساس ، احدى از حكما چنين مطلبى نگفته است و بعضى از كسانى كه با ملا هادى سبزوارى همعصر بودند و قواعد فلسفى و حكمى را معتبر نمىدانستند ( مثل شيخ احمد احسائى ) به اصالت هردو معتقدند ، چون بر اين باورند كه وجود ، مصدر خير و ماهيت ، مصدر شر است و اين صوادر و حقايق از نوع خير و شر ، اصيل و واقعىاند ، پس منبع و مصدر آنها اولى و احقّ به اصالت است . حاجى سبزوارى سپس در ابطال اين استدلال مىفرمايد : تو مىدانى كه شرور ، اعدام ملكات هستند و علت عدم ، عدم است ؛ پس چگونه ماهيت اعتبارى ، كافى براى شرور نباشد ( ماهيت از باب اينكه حد وجود است و وجود را محدود
هامش
( 1 ) . ملا محمد جعفر لاهيجى ، شرح رسالة المشاعر لملاصدرا ، ص 29 .
( 2 ) . شرح المنظومه ، ص 10 .