س 87 - عكسالعمل ابليس در هنگامهء رانده شدنش از درگاه الهى اين بود كه گفت : بندگان تو را از چهار طرف محاصره مىكنم تا از راهت بدر برم ؛ منظور از جهات چهارگانه چيست ؟
ج - چون راه خدا امرى است معنوى ناگزير مقصود از جهات چهارگانه نيز جهات معنوى خواهد بود نه جهات حسّى .
و جملهء
« ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ »
« 1 » بيان نقشه و كارهاى ابليس است .
و با ملاحظه آيات ديگرى « 2 » نيز مىتوان در اينباره چيزهايى فهميد ، و از آن استفاده كرد كه مقصود از
« مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ
- جلوى رويشان » حوادثى است كه در زندگى براى آدمى پيش مىآيد ، حوادثى كه خوشايند و مطابق آمال و آرزوهاى او يا ناگوار و مايهء كدورت عيش او است ؛ چون ابليس در هردو حال كار خود را مىكند .
و مراد از « خلف - پشت سر » اولاد و اعقاب او است ؛ چون انسان نسبت به آينده اولادش نيز آمال و آرزوها دارد ، بهطورى كه بقاء و سعادت اولاد را بقاء و سعادت خود مىداند ، از خوشبختى آنان خشنود و از ناراحتىشان مكدّر و متألم مىشود . انسان هرچه از حلال و حرام دارد همه را براى اولاد خود مىخواهد و تا بتواند آتيهء آنان را تأمين نموده ، و چه بسا خود را در اين راه به هلاكت مىاندازد .
و مقصود از « سمت راست » كه سمت مبارك و نيرومند آدمى است سعادت
هامش
( 1 ) . سورهء اعراف ، آيهء 17 .
( 2 ) . ر . ك : سورهء نساء ، آيهء 120 ؛ سورهء آل عمران ، آيهء 175 ؛ سورهء بقره ، آيهء 168 و 268 .