عالمى كه به علمش عمل نمىكند ، و يا از ديگران دريغ مىدارد ، بندهء ناسپاسى است و با زبان حال مىگويد : من لايق اين نعمت بزرگ نيستم .
قابل توجه اين كه شكر عملى در برابر افراد متفاوت است و در هر جا به شكلى خواهد بود ، همان گونه كه امير مؤمنان على عليه السلام در حديث كوتاه و پر معنى به چهار نمونهء آن اشاره نموده است ، مىفرمايد : « شُكْرُ الهِكَ بِطوُلِ الثَّناءِ ، شُكْرُ مَنْ قَوْقَكَ بِصِدْقِ الْوَلاءِ ، شُكْرُ نَظيرِكَ بِحُسْنِ الْاخاءِ ، شُكْرُ مَنْ دوُنَكَ بِسَيْبِ الْعَطاءِ ؛ شكر پروردگارت اين است كه دائماً ثنايش گويى ، شكر كسى كه بالاى دست تو است به اين است كه در پيروى از او صادق باشى ، شكر همرديفت آن است كه مراتب اخوّت را به خوبى انجام دهى و شكر كسانى كه زير دست تو هستند به اين است كه از بخشش به آنها مضايقه نكنى » . « 1 »
يكى از شاخههاى شكر عملى اين است كه انسان اگر بر دشمنش پيروز شود تا آنجا كه ممكن است و مشكلى ايجاد نمىكند ، عفو و گذشت را شكرانه پيروزى خود قرار دهد همان گونه كه امير مؤمنان على عليه السلام در حديث معروفش مىفرمايد : « اذا قَدَرْتَ عَلى عَدُوِّكَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْهِ ؛ هنگامى كه بر دشمنانت پيروز شدى ، عفو را شكرانه اين پيروزى قرار بده » . « 2 »
اين نكته نيز شايان ذكر است كه يكى از بهترين طرق شكر در برابر نعمتها انفاق كردن بخشى از آن در راه خدا است ، همان گونه كه على عليه السلام مىفرمايد : « احْسِنْ شُكْرِ النِّعَمِ الْانْعامُ بِها ؛ بهترين شكر نعمتها بخشيدن از آن است » . « 3 »
عبادت و نيايش در برابر پروردگار نيز طريقهء ديگرى براى شكرگزارى عملى است ، بلكه مطابق احاديث اسلامى بهترين انگيزهء عبادت مسألهء شكرگزارى ذكر شده ، در حالى كه انگيزه نعمتهاى بهشت براى عبادت به عنوان عبادت تاجران ، و انگيزهء ترس از دوزخ به عنوان ترس از بندگان ذكر شده ، ولى انگيزهء شكر به عنوان عبادت آزادگان تعبير شده است ، در كلمات على عليه السلام آمده است : « انَّ قَوْمَاً عَبَدوُهُ شُكْرَاً فَتِلْكَ عِبادَةُ الْاحْرارِ » . « 4 »
هامش
( 1 ) . همان ، صفحه 158 ، حديث 5653 .
( 2 ) . نهج البلاغه ، كلمات قصار ، حكمت 11 .
( 3 ) . شرح فارسى غرر الحكم ، جلد 2 ، صفحه 407 .
( 4 ) . بحار الانوار ، جلد 75 ، صفحه 69 ، حديث 18 .