وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ
برخى از آنها به تو مىنگرند . » گويى رسول مسئول هدايت و راهبرى اوست .
أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَ لَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ
آيا اگر نبينند تو مىتوانى كوران بى بصيرت را راه بنمايى . » كور نمىبيند ، نه به آن سبب كه نور اندك است ، بلكه بدان سبب كه وسيلهء بينايىاش ناقص است . پس حركت بايد نخست از سوى فرد باشد .
[ 44 ] جايز نيست كه انسان چنان پندارد كه خدا شنوايى يا بينايى او را از او سلب كرده است . بلكه اين انسان است كه از شنوايى و بينايى خود سود نمىبرد .
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
خداوند به مردم هيچ ستم نمىكند ولى مردم خود ، به خود ستم مىكنند . » مردم از وسايلى كه خدا در اختيارشان گذاشته است استفاده نمىكنند .
قرآن / 393 سخنش همواره با مردم است زيرا اين مردم هستند كه يكديگر را گمراه مىنمايند و آنهايند كه مسئول هدايت يكديگر هستند . در تعبير قرآنى از شنيدن ، صورت جمع برگزيده شده در حالى كه در ديدن صورت مفرد ، زيرا شنيدن يك عمل اجتماعى است كه همه بدان مكلّفاند و حال آن كه ديدن جنبهء فردى دارد .
[ 45 ] انسان جاهل را دو اشتباه بزرگ است .
اشتباه اول :
عدم فهم طبيعت جزاء . زيرا ضرورى نيست كه حتما بلافاصله بعد از عمل آشكار شود . مسلما جزاى عمل خواهد آمد و هر چه آمدنى باشد دير يا زود خواهد آمد . بنا بر اين جايز نيست كه جزاى عمل را به سبب اين كه بلافاصله پس از عمل آشكار نمىشود انكار كرد . جزاى عمل بر طبق منطق قرآنى داراى دو خصيصهء اساسى است :
نخست آن كه : جاويدان است .
دوم آن كه : ممكن نيست آدمى از آن بگريزد يا از پروردگارش بخواهد كه او را بار ديگر به دنيا برگرداند و امتحان را تجديد كند .