در ماليات ، در تجارت داخلى و خارجى در مزارعه و مضاربه و اجاره و رهن ، در حدود و ديات ، در قوانين مدنى ، در مسائل فرهنگى و برخورد با هنر به معناى اعم ؛ چون عكاسى ، نقاشى ، مجسمهسازى ، موسيقى ، تئاتر ، سينما ، خوشنويسى و غيره . در حفظ محيط زيست و سالمسازى طبيعت و جلوگيرى از قطع درختها حتى در منازل و املاك اشخاص ، در مسائل اطعمه و اشربه ، در جلوگيرى از مواليد در صورت ضرورت و يا تعيين فواصل در مواليد ، در حل معضلات طبى همچون پيوند اعضاى بدن انسان و غير به انسانهاى ديگر ، در مسئلهء معادن زيرزمينى و رو زمينى و ملى ، تغيير موضوعات حرام و حلال و توسيع و تضييق بعضى از احكام در ازمنه و امكنهء مختلف ، در مسائل حقوقى و حقوق بين المللى و تطبيق آن با احكام اسلام ، نقش سازندهء زن در جامعهء اسلامى و نقش تخريبى آن در جوامع فاسد و غير اسلامى ، حدود آزادى فردى و اجتماعى ، برخورد با كفر و شرك و التقاط و بلوك تابع كفر و شرك ، چگونگى انجام فرايض در سِير هوايى و فضايى و حركت بر خلاف جهت حركت زمين يا موافق آن با سرعتى بيش از سرعت آن و يا در صعود مستقيم و خنثى كردن جاذبهء زمين و مهمتر از همهء اينها ، ترسيم و تعيين حاكميت ولايت فقيه در حكومت و جامعه كه همهء اينها گوشهاى از هزاران مسئلهء مورد ابتلاى مردم و حكومت است كه فقهاى بزرگ در مورد آنها بحث كردهاند و نظراتشان با يكديگر مختلف است و اگر بعضى از مسائل در زمانهاى گذشته مطرح نبوده است و يا موضوع نداشته است ، فقها امروز بايد براى آن فكرى بنمايند .
لذا در حكومت اسلامى هميشه بايد باب اجتهاد باز باشد و طبيعت انقلاب و نظام همواره اقتضا مىكند كه نظرات اجتهادى - فقهى در زمينههاى مختلف و لو مخالف با يكديگر آزادانه عرضه شود و كسى توان و حق جلوگيرى از آن را ندارد ولى مهم شناخت درست حكومت و جامعه است كه بر اساس آن نظام اسلامى بتواند به نفع مسلمانان برنامهريزى كند كه وحدت رويّه و عمل ضرورى است و همين جا است كه اجتهاد مصطلح در حوزهها كافى نمىباشد بلكه يك فرد اگر اعلم در علوم معهود حوزهها هم باشد ولى نتواند مصلحت جامعه را تشخيص دهد و يا نتواند افراد صالح و
صحيفه امام ( مجموعه آثار امام خمينى ) ( فارسى ) — صفحة 177
مساهمون: السيد الخميني
ص١٧٧