ادراك كنيم . ما جز اينكه همين چيزهايى [ را ] كه مربوط به همين عالم است ، همهاش طبيعى است ، حتى عرفان هم طبيعى است [ نمىتوانيم درك كنيم . ] حتى حكمت هم طبيعى است و حتى فلسفه هم طبيعى است ؛ همهء اينها يك امور طبيعى است . ما در همين حدود [ درك مىكنيم . ] آنى كه غايت آمال عارفين بوده همين بوده است ؛ عارفين علمى ، اين غير آنى است كه آنها ادراك مىكردند . ما دربارهء او چه مىتوانيم بگوييم ؟
البته وقتى رجوع به كثرت هم مىكردند ، مصيبتهايى كه برشان و بر مسلمين وارد مىشده است ، آن هم كمرشكن بوده . آنها همهء مصايب را داشتهاند ؛ منتها مصايب معنويشان غلبه داشته است بر همه چيزها . رجوعشان از عالم صعق ، صحو ، « 1 » از عالم محو « 2 » به عالم صحو ، اين رجوع برايشان مشكل بوده است ، دردناك بوده . اما وقتى رجوع كردند ، آنها چون مظهر رحمت خدا هستند ، مىخواهند همهء مردم سعادتمند باشند . وقتى مىبينند كه مردم اين طور هستند ، مردم دارند دسته دسته به جهنم مىروند ، دسته به دسته براى خودشان جهنم تهيه مىكنند ، آنها از اين رنج مىبرند ، حتى . . . براى اينكه كفار هم به جهنم مىروند ، آنها رنج ببرند . آنها رحمت هستند . يا وقتى ملاحظه مىكند كه حكومت عدل مىخواهد تشكيل بدهد ، آن وقت براى حكومت عدل ، آن قدر رنج مىبرد و آن قدر سيلى مىخورد ! اين هم رنج دارد ، نه از باب اينكه براى خودش ؛ براى اينكه مىخواهد مردم را به عدالت برساند و مردم زير بار نمىروند . اين چيزى است كه از صدر عالم تا آخر هست .
قيام انبيا براى ايجاد حكومت عدل
هر كس قيام كرد براى اقامهء عدل ، سيلى خورد . ابراهيم خليل اللَّه چون قيام كرد براى عدالت ، سيلى خورد و او را به آتش انداختند . از صدر عالم تا حالا تاوان اين چيزهايى كه براى عدالت ، براى حكومت عدل بوده است ، اين تاوان را پرداختهاند و بايد هم
هامش
( 1 ) - بيدارى
( 2 ) - فنا شدن .