آنكه قرآن كريم دنبالش بوده است حتى براى متعمّقان آخر الزمان هم به آن طورى كه بايد كشف نشده است و همين مقدارى كه معلوم شده است و كشف شده است ، وقتى كه ملاحظه كنيد با قبل از اسلام و معارف قبل از اسلام و فلسفه قبل از اسلام و عدالتهاى اجتماعى قبل الاسلام مىبينيد كه همين مقدار هم يك تحول عظيمى در دنيا پيش آورده است كه سابقه نداشته است و لاحقه هم ندارد . در سير عرفانى ، شما ملاحظه بفرماييد كه قبل از اسلام چى بوده است و بعد از اسلام و با تعليمات اسلام مقدس و قرآن كريم چه شده است .
اشخاصى كه قبل از اسلام بودند در عين حالى كه اشخاص بزرگى بودند مثل ارسطو « 1 » و امثال او ، مع ذلك وقتى كتابهاى آنها را ما ملاحظه مىكنيم بويى از آن چيزى كه در قرآن كريم است در آنها نيست . همين آياتى كه در روايات ما وارد شده است كه براى متعمقين آخر الزمان وارد شده است ، مثل سورهء « توحيد » و شش آيه از سورهء « حديد « 2 » » ، گمان ندارم كه واقعيتش براى بشر تا الآن و تا بعدها بشود آن طورى كه بايد باشد ، كشف بشود . البته مسائل در اين باب خيلى گفته شده است ، تحقيقات ، تحقيقات بسيار ارزنده هم بسيار شده است ، لكن افق قرآن بالاتر از اين مسائل است . همين آيهء شريفه
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ
« 3 » انسان خيال مىكند كه خوب ، اول خلق ، اللَّه است و آخر هم همان است ، و عرض مىكنم كه ظاهر هم به حسب آثارش است و باطن هم به حسب اسمائش . لكن اصلًا اين مسأله اين نيست كه ما مىفهميم و فهميدهاند ، مسائل بيش از اين مسائل است . « هُوَ الظاهر » اصل ظهور را به غير خودش مىخواهد نفى كند از غير خودش ، ظهور مال اوست . واقع مطلب همين است ، منتها فهم اين معنا كه ظهور ، ظهور اوست و عالم و تمام هستى ظهور اوست ، فهم اين مشكل است . و
هُوَ مَعَكُمْ
« 4 » كه در همين
هامش
( 1 ) - از فلاسفهء بزرگ يونان باستان كه قبل از ميلاد مسيح ( ع ) درگذشته است
( 2 ) - اصول كافى ، ج 1 ، ص 93 ، ح 3
( 3 ) - سورهء حديد ، آيهء 3 : « اوست اول و پايان و آشكار و نهان »
( 4 ) - سورهء حديد ، آيهء 4 : « و او با شماست » .