روات آنها عمل بشود . از اين جهت ، اين دو نكته اسباب اين مىشود كه ما توجه به اين بكنيم كه هم خودمان را تهذيب بكنيم ؛ براى اينكه اهمّ امور اين است نزد اسلام و اگر علم بلاتهذيب باشد ضررش از جهل بدتر است ، هم خودمان را تهذيب بكنيم و هم خودمان را متوجه به حق تعالى و احكام حق تعالى بكنيم و هم جامعه را به اين راه دعوت كنيم كه الحمد للَّه ، امروز - تقريباً - همهء مسائل تهذيبى و مسائل اخلاقى قابل دعوت است و هيچ مانعى از اين نيست . اگر سابق شما مىخواستيد كه بعضى از احكام الهى را منتشر كنيد يا بعضى از اخلاق فاسده را ذكر بكنيد ، حتى در يك جاى محدود هم نمىتوانستيد ؛ براى اينكه آنهايى كه مخالف شما بودند آن قدر فاسد بودند كه شما از هر صفت زشتى كه اسم مىبرديد ، آنها به ريش مىگرفتند و جلوى شما را مىگرفتند و امروز به حمد اللَّه اين فرصت براى ما ، براى شما آقايان علما ، براى همهء علماى اسلام در ايران پيش آمده است كه راه باز است براى مهذب كردن مردم و دعوت مردم به صلاح . بنا بر اين ، آن چيزى كه در رأس همهء امور است ، براى همهء ماها اول تهذيب نفس است و در خلال او تهذيب مردم است . اگر انسان خودش مهذب نباشد نمىتواند ديگران را تهذيب كند ، حرف اثر ندارد . وقتى كه آقايان خودشان را تهذيب كردند ، خصوصاً ، ائمهء جمعه كه سر و كارشان با تودههاى عظيم مردم است ، ائمهء جماعت هم هست ، اما ائمهء جمعه بيشتر الآن مورد توجه هستند ، آنها بايد ان شاء اللَّه به مقام عالى تهذيب برسند و مردم را هم دعوت به اين مطلب بكنند . تمام آن مسائلى كه در اسلام [ است ] حتى مسائل سياسىاش ، مسائل تهذيبى است ، براى درست كردن آدم است . ما نبايد همهء مسائل را حالا دنبال مسائل سياسى قرار بدهيم . بايد همه مسائل را دنبال مسائل اسلامى و خصوصاً ، اين وجههء تهذيب مردم [ قرار دهيم ] . شما ملاحظه مىفرماييد كه لحن قرآن در اين باب از همه ابواب ديگر زيادتر و بيشتر تأكيد در آن دارد ؛ چندين آيه قسم هست و بعدش
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها
« 1 » . اين به ما مىفهماند كه اساس مسائلى كه همه چيز به آن درست
هامش
( 1 ) - سورهء شمس ، آيهء 9 و 10 : « هر كس نفس خود را از گناه پاك سازد ، بيقين رستگار خواهد بود ، و هر كه آن را به كفر و گناه پليد گرداند ، البته زيانكار خواهد گشت » .