علما ، پيشتازان مبارزه با مستكبرين
بياييم سراغ اين علماى به اصطلاح اينها « دربارى » . شما يادتان است - همسن من تقريباً هستيد . مىشناسم شما را از آن وقت - از وقتى كه رضا خان آمد تا امروز چند مرتبه قيام شد ؟ كى قيام كرد ؟ از اين طبقات ديگر ، مردم ، از روشنفكرش بگير و از نمىدانم نويسندهاش بگير و اينها ، در اين قيامهاى بر ضد [ حكومت ] كى بود كه قيام كرد ؟ قيام آذربايجان را كى كرد ؟ علماى آذربايجان . مرحوم آميرزا صادق آقا ؛ « 1 » مرحوم انگجى ، « 2 » ديگران هم تَبَع . قيام اصفهان را كى كرد ؟ مرحوم حاج آقا نور « 3 » ) 751 ( . ديديد كه آمدهاند علماى اسلام به اينجا و علماى بلاد هم جمع كردند ، قيام بر ضد رضا خان . قيام خراسان را كى كرد ؟ علماى خراسان . مرحوم يونس « 4 » و مرحوم آقازاده ، « 5 » 0 و امثال اينها . بعد از او هم ، يك قيام تنهايى آقاى قمى « 6 » كرد كه آمد به حضرت عبد العظيم و ما هم حضرت عبد العظيم بوديم و منتها اين قيامها شد ، و قدرت آن قدرتى بود كه اينها را شكست داد . قيامها را شكستند . علماى آذربايجان را گرفتند و در يكى از اين بلاد كردستان ، سَقّز بود يا سُنْقُر ، آنجا تبعيدشان كردند و بعدها - بعد از مدتها - اجازه دادند كه مرحوم آميرزا صادق آقا آمدند همين قم ، و اينجا فوت كردند .
هامش
( 1 ) - ميرزا صادق تبريزى ، مرجع تقليد مردم آذربايجان كه رهبرى مبارزه علماى آذربايجان عليه رضا خان را عهده داشت . او به قم تبعيد شد و تا آخر عمر در آن شهر بود .
( 2 ) - ميرزا ابو الحسن انگجى ، كه به علت رهبرى نهضت علماى آذربايجان عليه رضا خان به سنندج و سپس قم تبعيد شد ، سرانجام در تبريز درگذشت .
( 3 ) - از مجتهدان معروف اصفهان كه در سال 1306 در پيشاپيش حدود 100 تن از علماى اصفهان و همراه با گروهى از مردم آن شهر به عنوان اعتراض به قوانين و دستورات ضد اسلامى رضا خان به قم عزيمت كرد و اين عده به « مهاجرين قم » معروف شد ، حاج آقا نور اللَّه در شب چهارم دى ماه 1306 به طرز مرموزى در قم درگذشت و در نتيجه مهاجرين كه بدون رهبر مانده بودند پراكنده شدند .
( 4 ) - آقاى سيد يونس اردبيلى ، از مراجع مشهور كه در جريان مبارزه عليه استبداد رضا خان در سال 1353 هجرى قمرى به مشهد رفت و در پى واقعه مسجد گوهرشاد دستگير و به اردبيل تبعيد شد . او بار ديگر در سال 1361 ه . ق به مشهد بازگشت و در همان شهر درگذشت .
( 5 ) - ميرزا محمد ( آقازاده ) نجفى خراسانى فرزند آخوند خراسانى ، كه در بسيارى از مبارزات عليه رضا خان شركت فعالانه داشت و سرانجام به طورى كه گفته شد توسط پزشك احمدى به قتل رسيد .
( 6 ) - آقا حسين قمى ، از علماى مبارز .