وَ الْحِكْمَةَ
« 1 » ، بعثت براى اين است كه مردم را تزكيه كند . مقدم بر تعليم حكمت و تعليم كتاب . تزكيه را ذكر فرموده است كه آيات را بر آنها بخواند تا اينكه آنها تزكيه بشوند . و تعليم بكند آنها را ، كتاب را بر آنها و حكمت را بر آنها عرضه بدارد و تعليم كند آنها را . در سورهء « جمعه » سر بعثت رسول اكرم را ذكر مىفرمايد ، كه سر بعثت رسول اكرم تزكيهء امت است و تعليم و تربيت امت . آن هم تعليم تمام قشرهاى تعليم كه كتاب و حكمت تمام قشرهاى تعليمات را واجد است . بعد از آنكه تعليم و تربيت را ذكر كرده است ، ذكر علماى سوء را مىفرمايد : آنهايى كه علم را آموختهاند لكن عمل به آن علم نمىكنند و با بدترين وجه از آنها اسم برده است :
مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً
« 2 » مَثَل آنها كه عالِم شدهاند لكن علم در آنها اثر خودش را نگذاشته است مَثَل الاغى مىماند كه بارش كتاب باشد ! وقتى كه علم در انسان تأثير نكند و انسان را انسان نكند ، اين حمل كتاب ، چه در سينهها باشد و چه در پشت باشد ! مَثل اينها ، مَثَل آن اشخاصى هست كه ، مَثَل حيوانى هست ، مَثل الاغى هست ، كه كتاب به دوش او باشد : همانطور كه كتاب براى آن حيوان هيچ فايده ندارد ، اين علمى كه دنبالش تعهد نباشد ، دنبالش عمل نباشد ، دنبالش رشد فكرى نباشد ، دنبالش هدايت مردم نباشد ، اين نظير همان است كه به دوشش كتاب باشد ، بلكه به دوش يك حيوان و يك الاغ كتاب باشد . در اينجا اين را ذكر مىفرمايد براى تذكر به مردم به اينكه عالِم سوء را از غير عالِم سوء تمييز بدهند ؛ و براى تذكر به عالِم كه تكليف خودش را بفهمد . در سورهء دوم ، البته نكاتى
هامش
( 1 ) - سورهء جمعه ، آيهء 2 «هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ» اوست خدايى كه ميان عرب امّى ( كه خواندن و نوشتن هم نمىدانستند ) پيامبرى بزرگوار از ميان همان مردم برانگيخت تا بر آنان آيات وحى خدا را تلاوت كند و آنها را از لوث جهل و اخلاق زشت پاك سازد و شريعت كتاب سماوى و حكمت الهى بياموزد كه پيش از اين همه در ورطهء جهالت و گمراهى بودند .
( 2 ) - سورهء جمعه ، آيهء 5 : «مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ» وصف حال آنان كه تحمل ( علم ) تورات كرده و خلاف آن عمل نمودند در مثل به الاغى مىماند كه بار كتابها بر پشت كشد ( و از آن هيچ نفهمد و بهره نبرد ) . آرى قومى كه مَثل حالشان اين است كه آيات خدا را تكذيب كردند بسيار مردم ستمگر بدى هستند و خدا هر گز ستمكاران را ( به راه سعادت ) رهبرى نخواهد كرد .