به ما ؛ ما سه نفر معمم بوديم . بعد گفت كه اينها را انگليسها درست كردند كه در نجف و در قم مردم را [ اغفال ] بكنند ، و به نفع آنها [ ساكت ] بكنند . البته آن آدم جاهل بود ؛ نه اينكه [ مغرض ] بود . تزريق كرده بودند ، گفته بودند ، باورشان آمده بود . بسيارى از جوانهاى ما هم باورشان آمده بود . در صورتى كه تاريخ خود ما ، همين چند سال ، اين صد سال اخير ، اين صد سال اخير را وقتى ما ملاحظه كنيم - جلويش هم همين طور بوده ؛ ما اين صد سال اخير را كه ما ملاحظه كنيم - هر جنبشى كه واقع شده است از طرف روحانيون بوده است بر ضد سلاطين . جنبش تنباكو به ضد سلطان آن وقت « 1 » بود . جنبش مشروطه بر ضد رژيم بود ؛ البته با قبول داشتن رژيم ، عدالت مىخواستهاند ايجاد كنند . در زمان خود ما چندين نفر قيام كردند روحانيون بر ضد رضا خان ، چندين دفعه : يك دفعه از خراسان ، يك دفعه از آذربايجان ، يك دفعه از اصفهان . و همهء اطراف ايران را دعوت كردند به قم ؛ كه ما اينها را شاهد بوديم و اينها همه قيام بر ضد رضا خان بود . البته قدرتْ او داشت و شكست اينها را . علماى آذربايجان را گرفت و برد - در سُنقُر - گمان مىكنم بود . دو نفر بزرگان علماى آنجا مرحوم آميرزا صادق آقا ، « 2 » مرحوم انگجى ، « 3 » اينها را بردند در سنقر ، يا آنجاها طرف كردستان . آنجاها مدتها آنها در آنجا تبعيد بودند . بعد هم كه رهايشان كردند ، مرحوم آميرزا صادق آقا آمد قم ماند و ديگر نرفت به آذربايجان ، و در همان جا فوت شد . علماى مشهد هم كه قيام كردند ، تمامشان را گرفتند آوردند تهران حبس كردند . و علماى بزرگشان را مىبردند در كلانتريها يا در عدليه ، مىبردند توى خيابان با سر برهنه هم راه مىرفتند كه بروند آنجا استنطاقشان كنند ! علماى اصفهان هم كه آمدند اينجا ، شكستند آن اعتصابشان را ؛ با فشار ، با حيله . بلكه آن وقت معلوم شد ، مىگفتند كه مرحوم حاج آقا نور اللَّه « 4 » - كه بزرگشان بود - او را مسموم كردند . قيام بر ضد .
هامش
( 1 ) - ناصر الدين شاه قاجار .
( 2 ) - فقيه بزرگ و مرجع تقليد آذربايجان .
( 3 ) - ميرزا ابو الحسن انگجى ، فرزند سيد محمد شيخ الشريعه .
( 4 ) - از علماى بزرگ اصفهان كه در سال 1306 ه . ش . در پيشاپيش حدود صد تن از علما و مجتهدان و گروهى از مردم اصفهان به عنوان اعتراض به قانون نظام وظيفه به قم آمد . رضا خان كه متوحش شده بود رئيس الوزرا و وزير دربارش را نزد وى فرستاد و خواستهاى او را پذيرفت . . . اما ايشان در قم ماند و شب چهارم دى 1306 به طرز مشكوكى درگذشت .