كه در اين عالم است ؛ حتى جمادات ، حتى اشجار ، همه زندهاند ، همه كارگرند كار احاطه دارد بر همهء عوالم . از اول با كار عالم موجود شده است و كارگر مبدأ همهء موجودات است . حق تعالى مبدأ كارگرى است و كارگر است ، فعال است . موجودات عالم غيب [ كه ] با فعاليت غيبى تحقق پيدا كردهاند ، كارگرند . موجودات عالم طبيعت - هر جا كه شما ملاحظه كنيد ، هر قشرى از اقشار را كه ملاحظه كنيد ، چه موجوداتى كه به نظر ما در پست ترين مراتب وجودند مثل معادن و زمينها و جمادات و چه آنهايى كه بعد از اين مرتبه موجودند مثل نباتات ، اشجار و چه آنهايى كه بعد از اينها موجودند مثل حيوانات و چه آن كه ما فوق اينهاست مثل انسان - همه جلوهء كارند و همه كارگر . كارگرها اينها را درست كردهاند . كارگرى بر همهء موجودات احاطه دارد .
عالم ما بعد الطبيعه - در جنت و نار - هم از كار و كارگرى پيدا شده است . بهشت و دوزخ از كار انسان پيدا شده است . در كار انسان است كه يا عمل صالح است يا كار خوب است كه مبدأ تحقق بهشت است يا اعمال غير صالح و فاسد است كه مبدأ دوزخ است . نبايد ما اختصاص بدهيم يك روزى را به كارگر به اعتبار اينكه اين روز حظّ كارگر ، همين روز است . بله ، مانع ندارد كه يك روزى را ما انتخاب كنيم براى كارگر كه بفهمانيم به عالم كه كار و كارگرى است كه همه چيز از اوست .
خداى تعالى مبدأ كار است
كار مثلِ جلوهء حق تعالى مىماند كه در تمام موجودات سرايت كرده است . همهء موجودات ، كار در آنها هست و با كار درست شدهاند . همهء ذرات وجود كارگرند حتى ذرات اتمى كه در اين عالم طبيعت هست ، اينها كارگر هستند با هوشيارى . همهء ذرات عالم فعالند و هوشيارند لكن ما گمان مىكنيم كه هوشيار نيستند :
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
« 1 » ؛ همه مُسَبِّح حقند ، همه كارگران حق هستند ، همه مطيع حق تعالى
هامش
( 1 ) - سورهء اسراء ، آيهء 44 : « و هيچ موجودى نيست جز آنكه او را به پاكى مىستايد ، ولى شما ذكر تسبيح ايشان را در نمىيابيد . »