باطن ذات يك حيوان درنده است ؛ وقتى كه از اين عالم رفت آن صورت پيدا مىشود . حالا اين صورت هست ، وقتى كه جا را عوض كرد و ظاهر رفت عقب و باطن پيدا شد ، اين يك جانور درنده است يعنى صورتش هم جانور درنده مىشود . حالا تا ببينيم با اين جانورهاى درنده كدام شبيه تر است . آيا پلنگ است اين ، به صورت پلنگ در مىآيد ؛ آيا گرگ است اين ، به صورت گرگ در مىآيد ؛ آيا بدتر از اينهاست ، به صورت آن بدتر در مىآيد . و ممكن است كه چون انسان با ساير حيوانات فرق دارد . . . حيوانات يك حدودى دارد درندگىشان ، تا يك حدودى . گرگ هم اين طور است . گرگ حمله مىكند يك حيوانى را مىگيرد مىخورد بعد استراحت مىكند ؛ ديگر همچو نيست كه - الّا بعضى گرگها - همچو نيست كه يك همچو مَلَكهاى داشته باشد كه هر جانورى را به درد ؛ محدود است . ساير حيوانات هم در جانب درندگى و سَبُعيت محدود هستند . انسان محدود نيست ؛ يعنى انسان در طرف سعادت و در طرف فضيلت غير محدود است . مىرسد تا آنجايى كه تمام صفاتش الهى مىشود ؛ يعنى نظر مىكند نظرِ الهى ؛ دستش را دراز مىكند دست الهى
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
« 1 » دست ، دست خداست . تو انداختى ( رَمَيْتَ ) لكن ما رميت - ان اللَّه رمى . آنهايى كه با تو بيعت كردند ،
إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ
« 2 » انسان در طرف كمال به آنجا مىرسد كه « يَدُ اللَّه » مىشود ، « عَيْنُ اللَّه » مىشود ، « اذُنُ اللَّه » مىشود . در طرف كمال اين طورى است ، غير محدود است . در طرف نقص هم ، در طرف شقاوت هم غير محدود است :
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ ؛ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ
« 3 » « الى الظلمات » - همهء مراتب ظلمت نه « الى ظلمة » ؛ همهء مراتب ظلمات . در طرف آنجا كه « نور » مىگويد ، براى اينكه نور وحدت دارد و كاملترين نورْ نور واحد است ؛ در اين طرف اقسام مختلفه است از ظلمت . اينها از طرف
هامش
( 1 ) - سورهء انفال ، آيهء : 17 .
( 2 ) - سورهء فتح ، آيهء 10 : « در حقيقت با خدا بيعت كردند » .
( 3 ) - سورهء بقره ، آيهء 257 : « خداوند ولىّ كسانى است كه ايمان آوردند ، آنان را از تاريكيها خارج و به سوى نور هدايت مىكند ؛ و كسانى كه كفر ورزيدند اولياى آنها طاغوتها هستند كه آنان را از نور خارج و به سوى تاريكيها مىبرند » .