شده است ، آنكه انسان مىفهمد اين است كه اين احزاب ندانسته به دست ديگران پيدا شده است ؛ و خدمت به ديگرانْ بعضى از آنها كردهاند . من اين طور احتمال مىدهم كه در ساير ممالك - كه آن وقت مهم انگلستان بوده است - آنها يك احزابى درست كردند براى به دام انداختن ممالك عقب افتاده و ممالكى كه از آنها استفاده مىخواستند بكنند . احزاب در آنجا اين طور نبوده است كه دو حزب مثلًا با هم به حَسَب واقع يك اختلافى بكنند و يكى از آنها به نفع دولتشان يا مملكتشان ، يكى آنها به خلاف او يك چيزى بگويد . لكن احزاب را به نظر مىرسد كه درست كردهاند براى اينكه ديگران هم به آنها اقتدا كنند در درست كردن احزاب .
هدف از تشكيل احزاب سياسى در شرق
در ممالك ما ، و خصوصاً در مملكت ايران ، از اول كه احزاب درست شده است ، اينها - هر جمعيتى يك حزبى درست كردند دشمن با احزاب ديگر . يك صحنه مبارزه بين احزاب . و اين از باب اين بوده است كه چون خارجيها مىخواستند از اختلاف ملتها ، از اختلاف تودههاى مردم استفاده كنند ، يكى از راههايى كه موجب اين مىشود كه اختلاف پيدا بشود و مردم با هم در يك مسائلى مجتمع نشوند ، قضيهء احزاب بوده است . حزب درست مىكردند . اين حزبْ حزبِ مثلًا « دموكرات » ، اين حزبْ حزبِ « توده » ، آن حزبْ حزبِ چه « عدالت » - نمىدانم چه . در آن وقتها يك اسماى ديگر داشت ، كم كم اسما هم اروپايى شد ! اينها در ممالك خودشان يك چيزى درست مىكنند ، صورت است ، واقعيت ندارد ؛ به واسطهء آن صورتْ ممالك ديگر را به دام مىاندازند ، كه آنها وقتى كه احزاب درست مىكنند واقعاً با هم دشمن مىشوند . حزب كذا با حزب كذا ، اينها با هم دشمن هستند و تمام عمر خودشان را صرف مىكنند در دشمنى كردن با هم . وقتى بنا شد كه آن اشخاصى كه مؤثر هستند ، آن اشخاصى كه اميد اين است كه مملكت به واسطهء آنها اصلاح بشود ، اينها تمام قوايشان را صرف كنند در اينكه خودشان به جان هم بيفتند ، دعوا كنند خودشان با هم ، تمام نوشتههايشان بر ضد هم ، هر كدام ديگرى را رد