فرمايد :
إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
« 1 » . يعنى مقام وسطيت و جامعيت بدون فضل صفتى بر صفتى و ظهور اسمى دون اسمى . و مربوبِ آن ذات مقدس بدين مقام نيز بر صراط مستقيم است بدون تفاضل مقامى از مقامى و شأنى از شأنى ؛ چنانچه در معراج صعودى حقيقى و غايت وصول به مقام قرب ، پس از عرض عبوديت و ارجاع هر عبادت و عبوديتى از هر عابدى به ذات مقدس ، و قصر اعانت در جميع مقامات قبض و بسط به آن ذات مقدس بقوله :
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
، عرض كند :
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ
؛ و اين صراط همان صراطى است كه ربّ الانسان الكامل بر آن است - آن بر وجه ظاهريت و ربوبيت ، و اين بر وجه مظهريت و مربوبيت - و ديگر موجودات و سائرين الى اللَّه هيچيك بر صراط مستقيم نيستند ؛ بلكه اعوجاج دارند ، يا به جانب لطف و جمال ، يا به طرف قهر و جلال .
و مؤمنين چون تابع انسان كامل هستند در سير و قدم خود را جاى قدم او گذارند و به نور هدايت و مصباح معرفت او سير كنند و تسليم ذات مقدس انسان كامل هستند و از پيش خود قدمىبرندارند و عقل خود را در كيفيت سير معنوى الى اللَّه دخالت ندهند ، از اين جهت ، صراط آنها نيز مستقيم و حشر آنها با انسان كامل و وصول آنها به تبع وصول انسان كامل است ؛ به شرط آنكه قلوب صافيهء خود را از تصرفات شياطين و انيت و انانيت حفظ كنند ، و يكسره خود را در سير تسليم انسان كامل و مقام خاتميت كنند .
در بعض مكايد شيطان است
و از تصرفات خبيثهء شيطانيه يكى آن است كه انسان وجههء قلب خود را از جادهء مستقيم معوج كند و به صورت شوخى يا شيخى متوجه كند . و يكى از شاهكارهاى بزرگ شيطان مُوَسوِس فى صدور ناس است كه با بيانى شوخ و شنگ و تصرفاتى دلفريب ، گاهى بعضى مشايخ را به بناگوش شوخى دلبر درآويزد ؛ و عذر اين كبيره ،
هامش
( 1 ) - « همانا پروردگار من بر راه راست است » . ( هود ( 11 ) : 56 )