تكميل در بيان آنكه تمام موجودات را علم و حيات است
بدان كه از براى توبه حقايق و لطايف و سرايرى است . و از براى هر يك از اهل سلوك إلى اللّه توبهء خاصى است كه مختص به مقام خودشان است . و چون از آن مقامات ما را حظ و نصيبى نيست ، اشتغال به آن بتفصيل چندان مناسب با اين اوراق نيست . پس ، بهتر آن است كه ختم كنيم مقام را به ذكر نكته [ اى ] كه از حديث شريف مستفاد مىشود ، و مطابق ظاهر كتاب كريم الهى و احاديث كثيره در ابواب متفرقه است . و آن اين است كه هر يك از موجودات داراى علم و حيات و شعور است ، بلكه تمام موجودات داراى معرفت به مقام مقدس حق جلّ و علا هستند ، چنانچه وحى به اعضا و جوارح و به بقاع ارض به كتمان و اطاعت آنها فرمان الهى را ، و تسبيح تمام موجودات ، كه در قرآن شريف نصّ بدان شده و احاديث شريفه مشحون به ذكر آن است ، [ 1 ] خود دليل بر علم و ادراك و حيات آنها ، بلكه دليل بر ربط خاص بين خالق و مخلوق است كه احدى از آن مطلع نيست جز ذات مقدّس حق تعالى و من ارتضى من عباده . [ 2 ] و اين خود يكى از معارف است كه قرآن كريم و احاديث ائمهء معصومين گوشزد بنى الانسان فرمودند ، و موافق با برهان حكماى اشراق و ذوق اصحاب عرفان و مشاهدات ارباب سلوك و رياضت است .
و در علوم عاليهء ما قبل الطبيعه به ثبوت پيوسته است كه وجود عين كمالات و اسماء و صفات است ، و در هر مرحله ظهور پيدا كند و در مرآتى تجلى نمايد ، با جميع شئون و كمالات ، از حيات و علم و ساير امهات سبعه ، ظاهر گردد و متجلى شود ، و هر يك از مراحل تجلى حقيقت وجود و مراتب تنزلات نور جمال كامل معبود داراى ربط خاص به مقام « احديت » و معرفت كامنهء خفيه به مقام ربوبيت مىباشد ، چنانچه در آيهء شريفه فرمايد :
ما مِنْ دابَّةٍ إلّا هُوَ آخِذٌ بنِاصِيِتَها .
[ 3 ] گويند « هو » اشاره به مقام غيب هويّت . و « اخذ ناصيه » همان ربط اصل غيبى سرّى وجودى است كه هيچ موجودى را راهى به معرفت آن نيست .
هامش
[ 1 ] « و إن من شيء إلّا يسبّح بحمده و لكن لا تفقهون تسبيحهم . ( اسراء - 44 ) در تفسير برهان ذيل اين آيه 8 روايت در تسبيح موجودات آمده است .
[ 2 ] اشاره است به آيهء مباركهءعالِمُ الغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْببَهِ أَحَداً إلّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ .( او داناى غيب است و بر عالم غيب او كسى آگاه نيست مگر آن كسى كه از رسولان برگزيده است . ) ( جن - 27 ) .
[ 3 ] « جنبندهاى نيست مگر آنكه زمام او به دست حق است . » ( هود - 60 ) .