ندارد . و آنچه گفتنى است آن است كه از براى آن درجات مختلفه است به حسب اختلاف مقامات بندگان ، و چون علم به درجات توكل مبتنى است بر علم به درجات عباد در معرفت ربوبيت حق جلّ جلاله ، ناچار ذكرى از آن در ميان آريم .
پس ، بدان كه يكى از اصول معارف ، كه مقامات سالكين بدون آن حاصل نشود ، علم به ربوبيت و مالكيت حق است و كيفيت تصرف ذات مقدس است در امور . و ما وارد در اين بحث از وجههء علمى نشويم ، زيرا كه مبتنى است بر تحقيق جبر و تفويض ، و آن با وضع اين اوراق مناسبتى ندارد ، و فقط بيان درجات مردم را در معرفت به آن مىنماييم .
پس ، گوييم كه مردم در معرفت ربوبيت ذات مقدس بسى مختلف و متفاوتاند . عامهء موحدين حق تعالى را خالق مبادى امور و كليات جواهر و عناصر اشيا مىدانند ، و تصرف او را محدود مىدانند و احاطهء ربوبيت را قائل نيستند . اينها به حسب لقلقهء لسان گاهى مىگويند مقدّر امور حق است و همه چيز در تحت تصرف اوست و هيچ موجودى بىارادهء مقدسهء او موجود نشود ، ولى صاحب اين مقام نيستند ، نه علما و نه ايمانا و نه شهودا و وجدانا . اين دسته از مردم ، كه ما خود نيز گويى داخل آنها هستيم ، علم به ربوبيت حق تعالى ندارند و توحيدشان ناقص و از ربوبيت و سلطنت حق محجوباند به اسباب و علل ظاهره ، و داراى مقام توكل ، كه اكنون سخن در آن است ، نيستند جز لفظا و ادعائا ، و لهذا در امور دنيا به هيچ وجه اعتماد [ به حق ] نكنند و جز به اسباب ظاهره و مؤثرات كونيه به چيز ديگر متشبث نشوند ، و اگر گاهى در ضمن توجهى به حق كنند و از او مقصدى طلبند ، يا از روى تقليد است يا از روى احتياط است ، زيرا كه ضررى در آن تصور نكنند و احتمال نفع نيز مىدهند ، در اين حال رائحهاى از توكل در آنها هست ، ولى اگر اسباب ظاهره را موافق ببينند ، به كلى از حق تعالى و تصرف او غافل شوند . و اينكه گويند توكل منافات ندارد با كسب و عمل ، مطلب صحيحى است ، بلكه مطابق برهان و نقل است ، ولى احتجاب از ربوبيت و تصرف [ او ] و مستقل شمردن اسباب منافى توكل است . اين دسته از مردم كه در كارهاى دنيايى هيچ تمسك و توكّلى ندارند ، راجع به امور آخرت خيلى لاف از توكل زنند ! در هر علم و معرفت يا تهذيب نفس و عبادت و اطاعت كه تهاون كنند و سستى و تنبلى نمايند ، فورا اظهار اعتماد بر حق و فضل او و توكل بر او نمايند . مىخواهند بدون سعى و عمل با لفظ « خدا بزرگ است » و « متوكليم به فضل خدا » درجات آخرتى را تحصيل كنند ! در امور دنيا گويند سعى و
شرح چهل حديث ( اربعين حديث ) ( فارسى ) — صفحة 215
مساهمون: السيد الخميني
ص٢١٥