امام على عليه السلام به فرزندش امام حسن چنين مىفرمايد : كسى را كه در پى تحصيل خوراك روزانهء خود است ، سرزنش مكن زيرا كسى كه قوت خود را نداشته باشد ، خطاهايش بسيار است ، فرزندم آدم فقير ، حقير است . سخنش خريدار ندارد و مقام و مرتبهاش شناخته و دانسته نمىشود ، فقير اگر راستگو باشد ، او را دروغگو مىنامند و اگر زاهد و دنياگريز باشد ، نادانش مىخوانند .
فرزندم هر كه به فقر گرفتار آيد ، به چهار خصلت مبتلا شود :
« بِالضَّعفِ فى يَقينِهِ ، وَالنُّقصانِ في عَقِلِهِ ، وَالرِّقَّةِ فى دينِهِ ، وَقِلَّةِ الحَياءِ فى وَجْهِهِ ، فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الفَقرِ
؛ به سستى در يقين و كاستى در خرد و شكنندگى در دين و كمى شرم و حيا در چهره . پس پناه مىبرم به خدا از فقر » . « 1 »
امّا رواياتى كه در ستايش فقر وارد شده است :
رسول خدا صلى الله عليه و آله مىفرمايند :
« الْفَقْرُ فَخْرى وَبِهِ أفْتَخِرُ
؛ فقر ، افتخار من است و به آن مىبالم » . « 2 »
و همان حضرت فرموده است :
« الْفُقَراءُ أَصَدِقاءُ اللَّهِ
؛ فقرا ، دوستان خدايند » . « 3 »
جمع و تفسير اين روايات به اين است كه فقر به دو معنا پسنديده است و به يك معنى نكوهيده .
فقر پسنديده ، يكى فقر الى اللَّه است كه خداوند مىفرمايد : « يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الغَنِيُّ الحَميدُ » ؛ اى مردم ! شما ( همگى ) نيازمند به خداييد و تنها خداوند است كه بىنياز و ستوده است » .
آرى بىنياز حقيقى و قائم بالذات در تمام عالم هستى يكى است ، و او خداست ، همه موجودات سر تا پا نيازمند و فقير و وابسته به وجود او هستند .
هامش
( 1 ) . ميزان الحكمه ، ج 7 ، ص 505
( 2 ) . بحارالانوار ، ج 72 ، ص 55
( 3 ) . الفردوس ، ج 3 ، ص 157