گاه نيز شيوهء اجتهاد را به شاگردان خويش مىآموختند كه يكى از اين نمونهها پاسخ امام صادق عليه السلام به پرسش عبد الاعلى ، دربارهء نحوهء مسح بر ناخن پايى است كه مجروح شده و پارچهاى بر آن گذاشته شده است . امام عليه السلام فرمود :
« يُعرف هذا و أشباهه من كتاب اللَّه ، قال اللَّه تعالى : «
ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ »
« 1 » امسح عليه
؛ اين مورد و همانند آن ، از كتاب خدا فهميده مىشود . خداوند فرمود : « در دين ( اسلام ) خدا كار سنگين و سختى بر شما قرار نداد » بنابراين ، بر همان پارچه ( جبيره ) مسح كن » . « 2 »
2 . فراوانى شاگردان مكتب اهل بيت عليهم السلام
هر چند خلفاى جور تلاش مىكردند مردم را از دانش اهل بيت عليهم السلام بىبهره سازند و خلفاى اموى و عبّاسى با تنگناهايى كه براى امامان اهل بيت عليهم السلام ايجاد مىكردند ، فرصت كافى را براى ترويج دين و پرورش شاگردان اين مكتب به آنان نمىدادند ، امّا در همان فرصتهاى به دست آمده - به ويژه در عصر امام باقر و امام صادق عليهما السلام - تعداد زيادى از طالبان دين و دانش از مكتب آن بزرگواران بهرهها گرفتهاند .
ذهبى ( م 748 ) در ميزان الاعتدال مىنويسد :
« مذهب تشيّع در ميان تابعين و تابعين تابعين ، گسترش داشت كه همهء آنان ، متديّن ، اهل ورع و صدق بودهاند . از اين رو ، اگر احاديث آنان را رد كنيم و نپذيريم ، تمامى آثار نبوى از بين خواهد رفت » . « 3 »
اين سخن به خوبى گوياى نقش محدّثان مكتب اهل بيت در ميان ياران ائمّه عليهم السلام جهت بقاى آثار نبوى و شريعت محمّدى است و در عين حال از گستردگى جمعيّت و پيروان اهل بيت در ميان دانشمندان و محدّثان آن عصر حكايت مىكند .
3 . تعدادى از فقهاى معروف مكتب اهل بيت عليهم السلام
در ميان شاگردان مكتب اهل بيت عليهم السلام افرادى بودهاند كه از برجستگى خاصّى برخوردار بوده و به حق فقيه و اسلامشناس و مورد اعتماد كامل بودهاند ، كه به برخى از آنان اشاره مىكنيم .
امام صادق عليه السلام دربارهء چهار تن از ياران خويش به نامهاى بريد بن معاويه عجلى ، زرارة بن اعين ، محمّد بن مسلم و ليث مرادى فرمود :
« أربعة نُجباء ، أُمناء اللَّه على حلاله و حرامه ، لو لا هؤلاء انقطعت آثار النبوّة و اندرست
؛ اين چهار تن از شخصيتها و برجستگان ، و امين بر ( بيان ) حلال و حرام خداوند هستند و اگر آنان نبودند ، آثار نبوّت گسسته و نابود مىشد » . « 4 »
مرحوم كشى نيز در رجال خويش برخى از بزرگان از شاگردان ائمّه را نام مىبرد و از آنها به عظمت و بزرگى ياد مىكند . سپس نام 18 تن از آنها را كه بسيار معروف بودند ، مىبرد .
از شاگردان ارزندهء ائمّهء اهل بيت در اين دوره ،
هامش
( 1 ) . حج ، آيهء 78 .
( 2 ) . وسائل الشيعة ، ج 1 ، ص 327 ، باب 39 از ابواب الوضوء ، ح 5 .
( 3 ) . ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 5 .
( 4 ) . خلاصة الاقوال ، ص 234 ؛ رجال كشى ، شرح حال أبو بصير ليث مرادى .