و در اختيار مردم بگذارند ، و پيمانى كه از افراد جاهل گرفته كه بهدنبال تحصيل علم بروند . و اگر اين دو پيمان در جامعهء انسانى لباس عمل به خود بپوشد ، جهل و نادانى ريشهكن خواهد شد .
همانگونه كه در سند اين كلام حكيمانه اشاره شد ، در احاديث اسلامى مطالب بسيارى در همين زمينه وارد شده است ، ازجمله همان حديث امام صادق عليه السلام كه از جدش على عليه السلام نقل كرده و اين مطلب را بهطور مشروحترى بيان مىكند . مىفرمايد : «
إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ كَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ
؛ خداوند از جاهلان پيمانى براى طلب علم نگرفت تا اينكه از عالمان پيمان بذل علم گرفت زيرا علم ، قبل از جهل است ( و تا عالمى كه علمش را در اختيار بگذارد وجود نداشته باشد مكلف ساختن جاهلان به تحصيل علم مفهومى ندارد ) » . « 1 »
دربارهء همين گفتار حكيمانه حديث جالبى از حسن بن عماره نقل شده كه مىگويد : روزى نزد « زهرى » رفتم - بعد از آنكه نقل حديث براى مردم را ترك گفته بود - و به او گفتم : احاديثى كه شنيدهاى براى من بازگو ، به من گفت : مگر تو نمىدانى كه من ديگر براى كسى حديث نقل نمىكنم ؟ ! گفتم : به هر حال ، يا تو براى من حديث بگو يا من براى تو حديث نقل مىكنم ، گفت : تو حديث بگو !
گفتم : از على عليه السلام نقل شده كه مىفرمود : «
ما أَخَذَ اللَّهُ عَلى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ يَتَعَلَّمُوا حَتّى أَخَذَ عَلى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُعَلِّمُوا
؛ خداوند از افراد نادان پيمان نگرفته كه دنبال علم و دانش بروند ، مگر اين كه قبل از آن از علما و دانشمندان پيمان گرفته كه به آنها علم بياموزند » ! هنگامى كه اين حديث تكاندهنده را براى او خواندم ، سكوت خود را شكست و گفت : اكنون بشنو تا براى تو بگويم . و در همان مجلس ، چهل حديث براى من روايت كرد ! « 2 »
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 2 ، ص 67 ، ح 14 .
( 2 ) . تفسير مجمعالبيان و تفسير ابوالفتوح رازى ، ذيل آيهء 187 سورهء آلعمران ؛ بحارالانوار ، ج 2 ، ص 80 ؛ تاريخ مدينهء دمشق ، ج 55 ، ص 367 .