و نوعى مجازات و انتقام از خود است .
در حديثى از امام موسى بن جعفر عليه السلام مىخوانيم :
« فى رَجُلَيْنِ يَتَسابّانِ فَقالَ :
الْبادي مِنْهُما أَظْلَمُ وَوِزْرُهُ وَوِزْرُ صاحِبِهِ عَلَيْهِ ما لَمْ يَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ
؛ امام عليه السلام در مورد دو نفر كه به هم دشنام مىدادند فرمود : آن كس كه ابتدا كرده ظالمتر است و گناه او و گناه نفر ديگر بر اوست مادامى كه مظلوم از حد تعدى نكند » . « 1 »
جملهء اخير ( ما لَمْ يَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ ) ممكن است اشاره به آن قسم از سب باشد كه مظلوم در انجام آن مجاز است مثل اينكه كسى به ديگرى بگويد : « لعنة الله عليك » و او در جوابش بگويد : « عليك لعنة الله » ولى در همان كتاب اصول كافى و بعضى كتب ديگر به جاى « ما لَمْ يَتَعَدَّ » ، « ما لَمْ يَعْتَذِرَ » آمده است « 2 » اشاره به اينكه اگر شخص دشنام دهنده عذرخواهى كند و از كار خود توبه كرده و جبران نمايد گناه او برداشته مىشود . اين نسخه صحيحتر به نظر مىرسد ، زيرا دربارهء نفر دوم تعبير به « وِزْر » شده كه نشان مىدهد او هم گناهكار است خواه تعدى كند يا تعدى نكند ؛ ولى هرگاه مسئلهء عذرخواهى پيش آيد مشكل حل مىشود . « 3 »
دربارهء ندامت ظالم و عاقبت كار او احاديث ديگرى نيز از معصومان عليهم السلام نقل شده از جمله در حديثى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم :
« الظُّلْمُ نَدامَةٌ
؛ ستمگرى پشيمانى است » . « 4 »
با اينكه مىدانيم ظلم سبب پشيمانى است ولى به قدرى اين رابطه شديد است كه حضرت فرموده ستمگرى عين پشيمانى است .
در حكمت 341 خواهد آمد كه امام على بن ابىطالب عليه السلام فرموده است :
« يَوْمُ
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 322 ، ح 3 .
( 2 ) . همان ، ص 360 .
( 3 ) . بحث بيشتر دربارهء اين موضوع را مىتوانيد در كتاب « انوار الفقاهة » در بحث مكاسب محرمه ، ص 214 به بعد مطالعه فرماييد .
( 4 ) . مستدرك الوسائل ، ج 12 ، ص 99 .