انسان اشاره مىكند و اينكه عمل شيطان در واقع دشمنى ، كينه و دورى از ذكر خدا و ترك نماز است .
در مورد روزه نيز فرمودهاند : « صُومُوا تَصِحُّوا ؛ روزه بگيريد جسم شما سالم مىشود » « 1 » و در جاى ديگر به بيان فلسفهء روزه پرداخته مىفرمايد : « لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون » . « 2 »
در حقيقت تمام رواياتي كه در باب عللالشرايع وارد شده ، دليل روشني بر اين مدعاست .
2 . آغاز خلقت و دوام فيض
همان گونه كه از تعبيرات گوياى امام عليه السلام در اين بخش از نامه روشن شد ، ذات پاك خداوند سرآغاز همه چيز است بى آنكه آغازى و سرانجام همه چيز است بى آنكه پايانى داشته باشد . ازاين معنا به ازليت و ابديت تعبير مىشود . در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه آيا مخلوقات ، حدوث زمانى دارند ؛ يعنى زمانى بوده كه خداوند بوده است و مخلوقى وجود نداشته ؟ ( البته تعبير به زمان نيز از باب تسامح است ، زيرا زمان خودش يا مخلوق است يا نتيجهء حركت در مخلوقات ) آن گونه كه آمده است : « كان اللَّه و لم يكن معه شىء » « 3 » اگر چنين باشد مسألهء دوامِ فيض زير سؤال مىرود و مفهومش اين است كه زمانى بوده كه خداوند فياض فيضى نبخشيده است در حالى كه مىدانيم فيض لازمهء ذات پروردگار است و نبودنش نقصى محسوب مىشود .
پاسخ اين سؤال آن است كه جهان حدوث ذاتى دارد ؛ يعنى اگر بگوييم هميشه مخلوقى وجود داشته ، آن مخلوق هم مستند به ذات پاك او و وابستهء به
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 59 ، ص 267 ، ح 46 .
( 2 ) . بقره ، آيهء 183 .
( 3 ) . بحارالانوار ، ج 54 ، ص 238 .