ناكثين و پيمان شكنان دست به دست هم دادهاند و بصره را براى تشكيل حكومتى بر خلافت حكومت اسلامى امير مؤمنان عليه السّلام انتخاب كردهاند و به سوى آن حركت نمودهاند .
هدف امام عليه السّلام از ايراد اين خطبه ، آماده ساختن مردم براى مقابله اين ياغيان بود .
در آغاز ، مردم را به تمسّك ، به قرآن فرا مىخواند و مىفرمايد : « خداوند ، پيامبرى راهنما با كتابى گويا و دستورى استوار ( براى هدايت مردم ) برانگيخت و ( اين كتاب به گونهاى است كه ) جز افراد گمراه از آن روى گردان نمىشوند » ( إنّ اللّه بعث رسولا هاديا بكتاب ناطق و أمر قائم ، لا يهلك عنه إلّا هالك « 1 » ) .
سپس هشدار مىدهد كه « بدعتهايى كه به رنگ حق درآمده گمراه كننده است ؛ مگر اين كه خداوند حفظ كند » ( و إنّ المبتدعات « 2 » المشبّهات « 3 » هنّ المهلكات إلّا ما حفظ اللّه منها ) .
اشاره به اين كه بعد از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله فتنه جويان سعى دارند اهداف ضد اسلامى خود را به لباس اسلام درآورند ؛ مثلا پيمان شكنى را در لباس خونخواهى عثمان نشان دهند .
مردم بايد به هوش باشند و فريب ظواهر دروغين را نخورند و خود را به خدا بسپارند .
و در ادامه آنها را به اطاعت از حكومت الهى خود دعوت كرده ، مىفرمايد : « ( بدانيد ) پيروى از حكومت الهى ، حافظ امور شماست ؛ بنابر اين زمام اطاعت خود را - بى آن كه نفاق
هامش
( 1 ) « هالك » از مادهء « هلاك » در اصل به معناى مرگ و نابودى و فناست ؛ ولى گاه به معناى هلاكت معنوى كه گمراهى و شقاوت و بدبختى است نيز به كار مىرود و مقصود در جملهء مزبور ، همين هلاكت معنوى است ؛ بنابر اين جملهء « لا يهلك عنه الا هالك » به اين معناست كه تنها كسانى گمراه مىشوند كه براى پذيرش آن آمادگى دارند .
( 2 ) « مبتدعات » از مادهء « بدع » ( بر وزن بدر ) به معناى به وجود آوردن چيزى بدون سابقه است و در اصطلاح شريعت به كارهايى كه بر خلاف كتاب و سنّت است گفته مىشود ؛ بنابر اين « مبتدعات » به معناى كارها و روشهايى است كه آن را بر خلاف كتاب و سنت پديد آوردهاند .
( 3 ) « مشبّهات » در اين جا اشاره به بدعتهايى است كه رنگ دين دارد و موجب گمراهى مىشود .