يَسْجُدانِ »
« 1 » . اين احتمال نيز وجود دارد كه آثار و عظمت خداوند در درختان به هنگام طلوع و غروب خورشيد از هر زمان آشكارتر است .
اين سجده ممكن است با زبان حال باشد چرا كه نظام دقيق آفرينش آنها از علم و قدرت بىپايان آفرينندهاش حكايت مىكند ، و ممكن است به زبان قال باشد ، بنابر اين كه همهء ذرات موجودات جهان از علم و شعورى برخوردارند و خدا را آگاهانه تسبيح مىگويند و براى او سجده مىكنند .
در چهارمين جمله مىافزايد : « و از شاخههاى خود آتشهاى نورانى به فرمان او بر مىافروزند » ( و قدحت « 2 » له من قضبانها « 3 » النّيران المضيئة ) .
و اين از عجايب قدرت خداست كه از ميان آب و خاك ، مادّهاى ايجاد مىكند كه كانون آتش و نورانيّت است ، همان آتش و نورى كه بسيارى از مشكلات انسانها در پرتو آن حل مىشود .
و در آخرين و پنجمين جمله مىفرمايد : « ميوههاى رسيدهء آنها به فرمان خدا ( در هر زمان ) غذاى ( انسانها ) را تقديم كردهاند » ( و اتت أكلها بكلماته الثّمار اليانعة « 4 » ) .
نكته بر هر چه نظر كردم سيماى تو مىبينم
جملههاى پر معنى بالا كه آثار توحيد و عظمت خدا را در عبارات مختلف و
هامش
( 1 ) الرحمن ، آيهء 6 .
( 2 ) « قدحت » از مادّهء « قدح » ( بر وزن مدح ) به معنى زدن سنگ و چخماق به يكديگر براى توليد جرقّهء آتش است ، كه در قديم معمول بوده است سپس به معنى برافروختن آتش آمده است .
( 3 ) « قضبان » جمع « قضيب » به معنى شاخهء درخت است و « قضب » ( بر وزن نبض ) به معنى ميوههاى بوتهاى نيز آمده است .
( 4 ) « يانعه » از مادّهء « ينع » ( بر وزن منع ) به معنى رسيدن و شاداب شدن ميوه است .