انحطاط به « اسفل السّافلين » . و اين ويژگيها در هيچ موجودى جز انسان نيست و همان است كه به انسانهاى پاك و منزّه ارزش بىحساب مىدهد ، چرا كه در برابر آن همه عوامل و انگيزههاى انحطاط و گرايش به سوى مادّه و مادّيگرى ، خود را حفظ كرده و از هفت خان جهان مادّه گذشته ، از عالم جان سر بر آوردهاند و آنچه اندر وهم نايد آن شدهاند .
جان گشوده سوى بالا بالها * تن زده اندر زمين چنگالها !
ميل جان اندر ترقّى و شرف * ميل تن در كسب اسباب و علف !
و نيز همان است كه فرشتگان ، قبل از آفرينش آدم از درك آن عاجز بودند و شايد آفرينش او را يك خلقت تكرارى مىپنداشتند و با تسبيح و تقديسى كه خودشان داشتند ، اين آفرينش را تحصيل حاصل گمان مىكردند ، اين نكته نيز در خور دقّت است كه خداوند ، روح والاى آدم را به خودش نسبت داده و مىگويد :
« وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي »
، از روح خودم در او دميدم » . « 1 » بديهى است خداوند نه جسم دارد و نه روح و هرگاه چيزى را به خودش اضافه كند مثلا بگويد : « بيت اللّه » ( خانهء خدا ) و « شهر اللّه » ( ماه خدا ) اشاره به نهايت شرف و عظمت آن است و اين كه روح آدمى داراى آثارى از صفات الهى همچون علم و قدرت و خلاقيّت است . در واقع خداوند شريفترين و برترين روح را در آدم دميد و به همين دليل بعد از آن ، خود را احسن الخالقين ناميد و فرمود :
« ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ »
. « 2 » چه دردآور است كه انسان با داشتن چنين استعداد و قدرت و توانايى براى كمال ، از مقامى كه در انتظار اوست و در سايهء آن بر تمام مخلوقات برترى دارد و در خور تاج با شكوه
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا »
است ، آن چنان سقوط كند كه به گفتهء قرآن از
هامش
( 1 ) سورهء حجر ، آيهء 29 .
( 2 ) سورهء مؤمنون ، آيهء 14 .