[ 99 ] ممكن نيست كه انسان مسئوليتهاى خود را به گردن ديگران بگذارد . مثلا بگويد : خدا و پيامبرش مسئول اعمال من هستند و مسئول تربيت و تزكيه و هدايت من‌اند . نه ، اوّلين مسئول خود انسان است . اما پيامبر فقط مسئوليتش به حد همان دعوت است . « ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ - بر پيامبر جز رسانيدن پيام وظيفه‌اى نيست . » چون پيام خدا به اشخاص رسيد مسئوليت پيامبر هم پايان مىگيرد و انسان در برابر خدا مسئول قرار مىگيرد . « وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما تَكْتُمُونَ - و آنچه را آشكار مىسازيد يا پنهان مىداريد خدا مىداند . » [ 100 ] مردم بر دو فريق‌اند : پاك و ناپاك و ميان اين دو مسافتى است بس دراز . هر كس بايد يكى از اين دو فريق را برگزيند ولى بايد قبلا آگاه شده باشد كه فريق پاك هر چند هم افرادش اندك باشد بر آن فريق ديگر برترى دارد . « قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَ الطَّيِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ - بگو ناپاك و پاك برابر نيستند هر چند فراوانى ناپاك تو را به اعجاب افكند . » تقوى ، توشهء انسان است براى رسيدن به سطحى كه عنوان « پاك » را شايسته باشد . پس بر انسان واجب است كه از خدا بترسد و همهء مسئوليتهاى خود را از روى آگاهى و عقل بر دوش كشد ، هر گاه خواستار سعادت باشد . / 473 « فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ - پس اى خردمندان از خداى بترسيد باشد كه رستگار شويد . »