ثانيا : قرآن در اينجا از آزادى به احرام و حرمت ( بيت الحرام و ماه حرام ) تعبير كرده است . يعنى آزادى عبارت است از خوددارى از تجاوز به چيزى كه مطالبهء آن حق انسان نيست . تو آزادى ، زمانى كه به حقوق ديگرى تجاوز نكرده‌اى . اين حقوق را خداوند تحديد كرده است . در حرم نظامى است كه خداوند همه را ملزم به رعايت آن كرده است تا آزادى براى همگان تأمين گردد . اين يكى از هدفهاى حج است ولى نه همهء آن . زيرا در اينجا قضيهء تزكيهء خود هم مطرح است و اين تزكيه جز از طريق بازدارنده‌اى در قلب حاصل نمىشود اين بازدارنده زمانى به وجود مىآيد كه هر فردى احساس كند كه خدا مراقب اعمال اوست . و چون چنين احساس در او به وجود آمد . بيشتر احساس مسئوليت كند و در برابر مسئوليتها تعهد بيشتر به خرج دهد . از اين روست كه پروردگار ما مىگويد : « ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ - تا بدانيد كه خدا هر چه را كه در آسمانها و زمين است مىداند و او بر هر چيزى آگاه است . » [ 98 ] خدا فقط مراقب مردم نيست ، بلكه آنان را به شدت مجازات مىكند يا مشمول رحمت واسعهء خود قرار مىدهد . پس آدمى ميان دو حالت قرار گرفته : يا به حضيض ذلت سقوط مىكند يا به اوج رفعت ارتقاء مىيابد . « اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَ أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ - بدانيد كه عقوبت خدا سخت است و هم او آمرزنده و مهربان است . » / 472 اين معادله نفس را به سرعتى هولناك به پيش مىراند . زيرا خود را ميان دو قطب متضاد مىبيند . يا عقاب شديد يا مغفرت و رحمت بىپايان انسان در اين ميان