بر دو گونهاند :
1 - آياتى كه بدون پيوستن به آيات ديگر ، مورد استنباط حكم قرار مىگيرند ، مانند استنباط درستى ازدواج كفار از آيههاى
« امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ »
( تحريم ، 11 ) و
« امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ »
( مسد ، 4 ) .
2 - آيههايى كه به كمك آيهء ديگر ، منشأ استنباط حكم مىگردند ، مانند استنباطى كه على عليه السّلام و ابن عباس دربارهء كمترين زمان باردارى زنان ، از آيهء
« وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً »
( احقاف ، 15 ) با آيهء
« وَ فِصالُهُ فِي عامَيْنِ »
( لقمان ، 14 ) به عمل آوردند .
كسانى كه در زمينهء آيات الاحكام ، كتاب نوشتهاند ، در نوشتههاى خود ، شيوههاى گوناگونى در پيش گرفتهاند كه از آن ميان ، دو شيوه بيش از همه بهكار مىرفته است :
1 - ترتيب آيات بر پايهء ترتيب سورههاى قرآن .
2 - به ترتيب ابواب فقه كه در كتب فقهى آمده است .
از اين دو روش نيز ، بيشتر از روش دوم ، سود جستهاند . فقه القرآن قطب راوندى ، كنز العرفان فاضل مقداد و زبدة البيان احمد ، مقدس اردبيلى و . . . بر بنياد همين روش دوم ، تأليف گشتهاند . مؤلف الذريعة ، محمد بن سائب كلبى شيعى را نخستين مؤلف در موضوع آيات الاحكام مىداند . مؤلف كتاب تأسيس الشيعة نيز ، همو را نخستين كس از دانشمندان اسلامى مىداند كه در اين فن ، كتابى نوشته است . وى مىافزايد ؛ اين درست نيست كه برخى ، شافعى را نخستين مؤلف آيات الاحكام گفتهاند . زيرا محمد بن سائب كلبى ، در سال 146 ق در گذشته ، در صورتى كه مرگ شافعى ، در سال 206 ق روى داده است .
منابع : الفهرست ابن نديم ، 57 ؛ البرهان ، بحرانى ، 1 / 21 ؛ الذريعه 1 / 40 - 41 ، 4 / 311 ، تأسيس الشيعه 321 - 325 ، فقه القرآن ، قطب راوندى ، مقدمه 8 - 9 . « 1 »
* * * *
هامش
( 1 ) . دائرة المعارف ، 1 / 237 .