يَفْعَلُونَ »
( 36 / يونس ) .
در صورتى كه هنگام سخن گفتن از آخرت به ستايش از آن مىپردازد :
« الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ »
( 46 / البقرة ) پس چگونه است كه گمان را گاه مدح مىكند و گاه به ذم آن مىپردازد ؟
در حديث شريف آمده است :
« الظن ظنان : ظن شك و ظن يقين ؛ فما كان من امر المعاد فهو ظن يقين ، و ما كان من امر الدنيا فهو على شك گمان بر دوگونه است : گمان شك و گمان يقين ؛ آنچه دربارهء امر معاد باشد گمان يقين است ، / 185 و آنچه دربارهء امر دنيا باشد بر شك مبتنى است » .
و شايد تفسير اين حديث آن باشد كه . . . ظن و گمان به معنى تصور است ، پس اگر تصور و تخيل مبتنى بر اساس آرزوها و هواهاى نفسانى باشد ، ظن شك است ، حتى در آن صورت كه نسبت اعتماد به آن درجهء بالا داشته باشد ، و اگر تصور بر اساس تفكر مبتنى بر روش و برنامه باشد ، همچون كسى كه به بهشت يقين دارد و سپس به تصور نعمتهاى آن مىپردازد ، يا به آتش دوزخ يقين دارد و به تخيل عذاب آن مىپردازد ، اين تصور تصور يقين است ، بدان جهت كه بر اساسى قرار گرفته است .
و اهل لغت مىگويند : ظن به معنى احتمال داراى رجحان است ، و چون نزديك به وهم باشد ، با أن مخفف به كار مىرود ، همچون اين گفته خداى تعالى :
« فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ »
، و چون نزديك به علم باشد با أنّ مشدد به كار مىرود ، همچون اين گفتهء خداوند سبحانه و تعالى :
« وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ »
.
/ 186
[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 80 تا 86 ]
وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ ( 80 ) بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً