Skip to main content

كلمات المحققين مجموعة علمية قيمة تحتوى على ثلاثين رسالة في الفقه والعقائد والفلسفة — Page 488

Contributors:

P.488
در تعلق بقدرت وأرادت مانند اين افعال كه بحث از ان ميكنيم وحركت أو در طلب ترجيح ان معنى است كه آن را اختيار ميخوانيم ونفس را بان جهت مختار وبر جمله سبب حركت باقي باشد يا بعد از استعمال رأى وتدبير أو را عزمي جزم سانح شود يا از ان نااميد گردد يا مهمى ديگر أو را از ان باز دارد وبر جمله هر گاه كه أرادت يعنى عزم جزم حاصل آيد قوتهاى كه محرك آلات بدني باشند بحسب ان أرادت بر فور يا در وقتي كه مصلحت شمرد تحريك بدن كنند در طلب مطلوب تا ان فعل كرده شود ويا از ان عاجز گردد واگر أرادت حاصل نشود يا كراهت حاصل شود از ايشان توقف يا تحريكى ضد تحريك أول صادر شود پس معلومست كه افعال وحركات ارادى بحسب أرادت يعنى دواعي خالص از صوارف صادر ميشود ودواعي وصوارف از قوتهاى شوقى كه شهوت وغضب از ان قبيل است حادث ميشود وباعانت تفكر يا تخيل خالص وجازم ميگردد وقولهاى از أصناف ادراكات منبعث ميگردد پس مرجع افعال اختياري دو چيز است يكى ادراك وديگر تخيّل يا تفكر ووجود ادراك يا تخيل يا تفكّر بحسب فطرت باشد وحفظش بتدبير صايب چنانكه در قدرت گفته امد واستعمال بحسب أرادت اما در حيوان ادراك حسّى وخيالي ووهمى وتخيّل أو كه مبادى اين افعالند باشد كه بحسب تجارب ورياضات وعادات كه اتفاق افتد يا بر ان مجبور باشند تهذيبى يابند مقتضى جودت ان افعال يا انحرافى مقتضى بردائتان ومعظم افعال ارادى حيوان تابع دواعي شهودي وغضبى باشد وتخيلاتى كه تابع ان افتد واما در انسان بحكم آنكه جواهر أو در فطرت مجبول بر تعلم واستكمالست اگر قوت نطقى أو تهذيب نيافته باشد يا از جهال تعلم اعتقاد فاسد واكتساب رذايل ومدركات بد كرده خال أو جارى مجرى ديگر حيوانات باشد بل از ان بمبالغت بدتر بسبب أعانت قوت نطقى أو تهذيب نيافته باشد قوتهاى حيواني را وحدث وشيطنت در أو بحسب ان واگر تهذيب يافته باشد معظم افعال أو تابع دواعي عقل بود مؤدى بنظام ومصالح معاش ومعاد شخص ونوع أو بر وجهي كه شريعت وحكمت اقتضا كند وتهذيبش أول باستماع أوامر ونواهى الهى ووعيد وترغيب وترهيب أنبياء وحكماء باشد وبعد از ان باكتساب فضايل وتعلم علوم وتفكر در معقولات تا ملكات وعاداتى كه مقتضاى شهوات صدور