Skip to main content

كلمات المحققين مجموعة علمية قيمة تحتوى على ثلاثين رسالة في الفقه والعقائد والفلسفة — Page 487

Contributors:

P.487
نفساني وجسماني چنانكه بايد از أو ممكن باشد واگر در اعتدال مزاج وسلامت اعضاى أو خللى باشد ان كيفيت چنان باشد كه صدور ولا صدور حركات از أو مناسب اين حال اقتضا كند واين معنى ظاهر است وغرض از ايرادش آنكه مراد از قدرت در اين موضع ان كيفيت نفساني مذكور است وروشنست كه ان كيفيّت بحسب استعداد از آفريدگار أو تعالى ذكره درو بديد مىآيد وأو را در اكتساب ان بعد از حصول استعداد تاثيرى نباشد ودر تحصيل استعداد اختيار يكى از دو وجه باشد يكى آنكه تدبير مزاج كند تا صحت نگاه دارد يا اگر زايل شود باز آيد دوم آنكه عادت وتمرن افعال بر وجهي كند كه استعداد بيفزايد چه بتكرار مباشرت بعضي افعال قوتى كه مبدأ ان فعل باشد زيادت شود اينست سخن در قدرت وبعد از اين بحث از حال أرادت كنيم گوئيم هر گاه انسان يا حيوان چيزى كه وصولش بان ممكن باشد ادراك كند اگر ان چيز را ملايم خود شمرد يعنى بحسب علم يا ظن يا تخيل ضروري يا نافع در وى شوقى حادث شود بوصول بان چيز كه شهوت از ان قبيل بود واگر ناملايم شمرد بوجهي وملايم بوجهي با ملايم شمرد بحسب عضوى يا قوتى وناملايم بحسب عضوى يا قوتى ديگر وهمچنين چون ادراكات را أنواع بسيار است بحسب حواس ظاهر وباطن ودر انسان بحسب قوة نطق وعقل پس باشد كه يك چيز را بحسب ادراكي ملايم شمرد وبحسب ادراكي غير ملايم چنانكه مثلا در شم ناخوش آيد ودر ذوق خوش يا بحسب استعداد احساس ملايم وبحسب توهم وتخيل ناملايم يا بحسب قوتى حيواني ملايم بود وبحسب عقل ناملايم ودر عقل باعتباري ملايم وباعتباري ناملايم وبر جمله چون اين اختلاف حاصل شود هر ادراك كه آن را ملايم شمرد أو را داعى بدان حادث شود وبحسب هر ادراك كه آن را ناملايم شمرد صارفى از ان بديد آيد پس اگر دواعي خالص از صوارف بود يا دواعي را بر صوارف ترجيح باشد نفس بيك جهت عازم شود بر طلب ان مدرك يا بحركت نزديك أو يا بجذب أو بخويش وما ان عزم جازم را در اين موضع أرادت ميخوانيم واگر صوادف را ترجيح باشد نفس بيك جهت عازم شود بر حذر از ان يا بنفي ان يا بهرب از ان وما ان عزم جزم واكراهت ميخوانيم واگر دواعي وصوارف بتكافؤ افتد نفس در تردد وتحير بماند وبتخيّل يا تفكر طلب ترجيح جانبي بر جانبي ميكند وان تخيل يا تفكر هم حركت ارادى نفساني باشد وحكمش