( 2 ) / 23 ] - اگر در مورد قرآنى كه بر بندهء خود فرو فرستاديم ، ترديد داريد ، سورهاى مانند آن بياوريد ، و جز خدا گواهان خود را بخوانيد ، اگر راست مىگوييد .
در اين آيه ، ضمير « هاء » در « من مثله » به كلمهء « ما » در جملهء « ممّا نزّلنا » برمىگردد ، و در نتيجه ، اين آيه نيز چون دو آيهء قبلى تحدّى به خود قرآن است . ممكن است ضمير نامبرده به كلمهء « عبد » در جملهء « عبدنا » برگردد ، كه با اين وصف ، ديگر تحدى به قرآن نخواهد بود ، بلكه تحدّى به آورندهء آن خواهد بود ؛ يعنى تحدى به اين است كه اينهمه معارف عالى و گرانبها را يك نفر تحصيل نكرده و مكتب نرفته آورده است ، و اين حقايق متقن و بيانات بديع را از هيچكس فرانگرفته است . در اين صورت ، اين آيه در رديف آيهء 16 از سورهء يونس قرار مىگيرد كه مىفرمايد : « بگو اگر خدا نمىخواست ، من هرگز قرآن را بر شما نمىخواندم ، و شما را بر آن واقف نمىساختم ؛ شما خود گواهيد كه من پيش از نزول قرآن عمرى در ميان شما زندگى كردهام ، ( و چيزى از آن را نمىدانستم ) آيا تعقل نمىكنيد ؟ »
در رواياتى كه از ائمه معصومين - عليهم السلام - در ذيل آيهء شريفهء مورد بحث وارد شده ، هر دو احتمال آمده است .
اين نكته را هم بايد اضافه كنيم كه اين آيه و نظاير آن دلالت دارند بر اينكه قرآن كريم تماما معجزه است - حتى كوچكترين سورهء آن ، نظير سورهء كوثر و عصر . امّا اينكه برخى خيال كردهاند كه ضمير « هاء » در « مثله » - در آيات تحدى - به سورهء مورد بحث ، مانند : هريك از سورههاى بقره ، يونس ، و هود برمىگردد ، بىمورد است ؛ و كسى كه با اسلوب سخن آشنا باشد ، آن را نمىپذيرد ، زيرا كسى كه قرآن را ساخته و پرداختهء شخص پيامبر مىداند ، همهء آن را چنين مىپندارد - نه سورههاى مخصوصى از آن را ؛ در اين صورت ،
اعجاز قرآن ( فارسى ) — صفحة 60
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٦٠